Йўл қурилишида сифатсиз бетон маҳсулотлари ишлатилганини кўрдингизми? Сифатсиз йўл қурилаётганининг гувоҳи бўлдингизми? Асфальт ётқизилган йўллар қисқа муддатда (6-10 ой) бузилиб кетганми?

Мурожаат қилинг. У жавобсиз қолмайди. Бизнинг вазифамиз - халқимиз учун узоқ муддат хизмат қиладиган автомобиль йўлларининг сифатли қурилишини назорат қилиш.

Ўзб

Автомобил йўлларини сақлаш ишларида иқтисодий масалалар, автомобил йўлларига хизмат кўрсатувчи ҳодимларга иш хақи тўлашни ташкил эти

Ижтимоий ва иқтисодий муаммоларга комплекс ёндашув, уларнинг тармоқлараро ва минтақалараро миқиёсидаги ечимини талаб қилади. Бундай ёндашув тармоқлараро алоқаларга боғлиқ бўлмаган ўзаро боғланишларни ҳисобга олиш имконини яратади.     Дарҳақиқат, тармоқларнинг режаларида боғловчи занжир сифатида миқдор кўрсаткичларининг алоҳида олинган бир тармоқ миқёсида ўсиб бориши ҳисобга олинади. Комплекс ёндашувда эса иқтисодий тизим фаолияти, оралиқ натижаларга эмас, балки пироворд натижага эришишга йўналган бўлиб, бозор талабларига қаратилади.

Автомобил йўл хўжалиги - техник-иқтисодий тизим бўлиб, у фаолият кўрсатиш мақсади, таркибий тузилиши, фойдаланиладиган ресурслар ва натижаларни баҳолаш нуқтаи назаридан қаралганда, у ташиш жараёнини транспорт коммуникациялари билан таъминлайди, автомобил транспорти ҳаракатланувчи таркибининг иш унумдорлигини ошириш учун зарур бўлган шарт-шароитларни яратади, автомобил йўлларидаги ҳаракат қатнови зичлигини ўзгартириш, геометрик омилларга ва уларни автомобил транспорти томонидан тасарруф этилиши интенсивлигига боғлиқ равишда техник-тасарруф ҳолатларини таъминлайди.

Автомобил транспорти бошқа транспорт турларидан бир қатор ўзига хос бўлган фарқларга эга, хусусан, унга доимо янги юк ҳажмларининг турларини ўзлаштириб боришга тўғри келади.

Автомобил транспортида ҳудудий-тармоқ бошқарувининг тизимини ташкил этиш иқтисодиётнинг бир қатор тармоқлари ва шаҳобчаларини ягона автомобил – йўл мажмуига бирлаштиришни талаб қилади .

Мамлакатнинг автомобил-йўл мажмуини режалаштириш ва бошқариш, унинг фаолият кўрсатиши ва ривожланишининг ижтимоий-иқтисодий хусусиятлари ва барча шаҳобчаларнинг бирлигини ҳисобга олиб, пировард мақсадни кўзлаган ҳолда амалга ошириши керак.

Автомобил йўл мажмуи барча элементларининг умумий мақсади корхоналар ва аҳолининг юклари ҳамда йўловчилар ташишга бўлган эҳтиёжини қондиришдан иборат.

Автомобил – йўл мажмуи фаолияти ва ривожланишининг мезони сифатида транспортга бўлган талабларни қондириш учун сарфланадиган ижтимоий (жонли ва буюмлашган) меҳнат миқдори қабул қилиниши мумкин.

Кўриб чиқилаётган мажмуада тармоқлар орасида маълум бир ўзаро боғланишлар мавжуд, масалан, ҳаракатланувчи қисм сони билан автомобил йўлларининг транспорт-экспедитсион кўрсаткичлари орасида, юк ташиш ҳажмининг (маълум чегараларда) ўсиши билан автомобиллар ишлаб чиқариш ўртасида, ҳамда йўлларнинг умумий узунлиги ўртасидаги боғлиқликлар.  Автомобил йўллари зичлигининг ортиши ташиш масофаларининг қисқаришига ва шу орқали юкларни етказиб бериш тезлигининг ортишига олиб келади. Натижада бир автокорхона (сони ва таркиби ўзгармаган ҳолда) кўпроқ ҳажмдаги юкни ташиш имкониятига эга бўлади.

Шундай қилиб, йўл хўжалигини самарали олиб бориш, бутун автомобил – йўл мажмуининг ишлашини, ишлаб чиқариш ва моддий ресурслар тежамини таъминлаб, ижтимоий ишлаб чиқаришнинг жадаллашувига, яъни ҳудудларнинг (биринчи навбатда қишлоқ хўжалиги) ўзлаштирилишига, ҳудудий ишлаб чиқариш мажмуаларининг ва саноат корхоналарининг ривожланишига имкон яратади.

Йўл хўжалигида иқтисодий муносабатлар тизими

Тармоқдаги иқтисодий алоқаларнинг биринчи ва асосий хусусияти тармоқнинг иккиланганлиги ва маҳсулотининг алоҳида хусусиятидадир: - бир томондан олганда йўл хўжалиги – бу автомобил йўллари, яъни транспорт иншоотларидан, бошқа томондан қаралганда эса – меҳнат жамоаларининг автомобил йўлларини сақлаш ва ривожлантириш билан боғлиқ бўлган ишлаб чиқариш фаолиятидан иборат. Бунда автомобил йўллари расман тегишли ишлаб чиқариш йўл ташкилотларининг мулки ҳисобланади, яъни уларга хизмат кўрсатувчи йўл ташкилотларининг балансида туради. Бу ҳолат йўл ташкилотлари фаолиятининг якуний натижаси деб, ҳудудий йўллар билан таъминланганлиги бўйича маълум даражадаги потенсиални автомобил транспорти иши орқали амалга ошадиган ўзига хос хизмат тури потенсиалини яратиш, деб қаралиши мумкин. Бу потенсиал – автомобил транспорти ва бутун ягона транспорт тизимининг, жамият  маиший эҳтиёжини қондириш борасида, унинг самарали фаолиятини таъминлашга хизмат қилувчи моддий–техник шароитларнинг мажмуидан иборат.

Амалда йўллар билан таъминланганлик потенсиали автомобил йўлларининг техник аҳволи ва ривожланиш савияси орқали тавсифланиши мумкин.

Иқтисодиётни бошқаришни қайта қуриш истиқболида фақат шу кўрсаткич, унинг қийматини вақт мобайнида ўзгариб бориши, йўл ташкилотлари фаолиятини баҳолашда бирламчи мезон бўлиб ишлатилиши керак бўлади. Шу маҳалгача ишлатиб келинган кўрсаткичлар, бажарилган ишлар ҳажми ва сарфланган маблағлар масаласига келсак, бу кўрсаткичлар сарф кўрсаткичлари бўлиб, уларнинг том маъноси принципиал ўзгариши керак. Улар ишлаб чиқариш фаолиятининг ўлчамлари сифатида эмас, балки маълум бир якуний натижага эришиш йўлида сарфланган маблағлар ва ресурслар ўлчами сифатида қаралиши керак.

Йўл хўжалиги маҳсулотининг автомобил транспорти томонидан истеъмол қилиниши, яъни йўл ташкилотлари томонидан яратилган потенсиалдан фойдаланиш, қуйидаги омиллар орқали аниқланади: йўл тармоғида йўлларнинг мавжудлиги ва аҳволи, автомобил транспортида ҳаракатланувчи қисмининг техник кўрсаткичлари ва ташиш ҳажми, транспорт тизимида бошқа транспорт турларининг мавжудлиги ва ташиш имкониятлари ва транспортдан ташқарии соҳада ташишга бўлган эҳтиёж. Йўл хўжалиги маҳсулотининг истеъмол қилиниши моддий ифодасини йўлларнинг емирилиши, автомобил транспортида ва умуман транспорт тизимида ресурслар тежами, миллий даромаднинг ўсишида ўз ифодасини топади.

Иккинчи хусусият шу билан боғлиқки, автомобил йўллари транспорт, саноат, қурилиш, қишлоқ хўжалиги ва бошқа корхона ҳамда ташкилотлар ва аҳоли томонидан текинга фойдаланилади. Уларнинг емирилиши ташиш таннархига киритилмасдан, автомобил йўлларини таъмирлашга бўлаётган харажатлар тўғридан-тўғри давлат бюджетидан ёки корхона, ташкилотлар ва автомобил эгалари бўлган шахслар томонидан белгиланган қатъий меъёрлар асосида ажратилаётган маблағлар ҳисобига молиялаштирилади. Шу сабабли йўл хўжалигида бошқа тармоқларда қайта ишлаб чиқаришда мавжуд бўлган истеъмол билан ишлаб чиқариш ўртасидаги тўғридан тўғри боғланиш, автомобил йўллари қурилиши, уларни таъмирлаш ва соз ҳолда тутиш учун бўлган харажатлар билан йўл хўжалиги маҳсулотини истеъмоли ўртасида мавжуд эмас.

Йўл хўжалигининг учинчи муҳим хусусияти шундаки, тармоқни молиялаштирувчи манбалар кўп бўлиб, улар моддий жиҳатдан баланслаштирилмаганлигидир, ҳамда йўл хўжалиги учун моддий – техник ресурслар ажратиш ўнлаб йиллар мобайнида режалаштириш органлари томонидан «қолдиқ» принципи деб аталувчи принцип асосида амалга оширилиб келган. Ҳозирги пайтда автомобил йўлларига капитал маблағларни молиялаштириш манбалари қуйидагилардан иборат:

  • Умумдавлат ва маҳаллий аҳамитга эга бўлган йўлларни қуриш ва реконструксия қилиш учун бюджетдан ажратиладиган маблағлар ҳамда йўл хўжалигини моддий-техник таъминлашга қаратилган саноат объектлари ва титул транспорт иншоотларига ажратиладиган маблағлар («марказлашган манба – давлат бюджетидан ажратиладиган маблағлар).
  • Республика ва вилоят аҳамитига эга бўлган йўллар қурилиши ва реконструксияси учун ишлатиладиган, тарифга мувофиқлашишни амалга оширувчи автомобил транспорти даромадидан олинадиган 2 фоизли ажратмалар;
  • Вилоят ва маҳаллий аҳамиятга эга бўлган йўллар қурилиши ва таъмирланишига йўналтирилган саноат, транспорт, қурилиш ва бошқа хўжалик ташкилотларининг маблағлари;
  • қурилаётган корхоналарни мамлакатнинг мавжуд бўлган транспорт тармоғи билан боғлаш мақсадида умумфойдаланиш йўллари, ёки унинг қисмлари (бўлаклари) қурилишида иқтисодиётнинг бошқа тармоқларининг улушли иштироки маблағлари;
  • бошқа манбалар – ижтимоий фондлар, ҳомийлар ва ҳоказолар.

Йўл хўжалиги тармоғи ўз фаолияти натижаларини реализатсия қилишдан, яъни йўларни автомобил транспортига фойдаланишга тақдим этишдан ҳеч қандай даромад олмайди. У давлат бюджети томонидан меъёрланган лимит бўйича ажратиладиган ёки мамлакат иқтисодиёти корхоналари томонидан меъёрланган бадаллар (взнослар) кўринишида ажратиладиган маблағлар ҳисобига яшайди. Шу сабабли йўлларни реконструксиялаш ҳамда таъмирлаш билан интенсивлик ўртасидаги мутаносибликни, ҳаракатланувчи таркиб томонидан йўлларга билдирилаётган талабларни қондириш қийинлашади.

Келгусида йўл хўжалигини молиялаштириш бозор иқтисодининг қонунлари ва талаблари билан тўлиқ мувофиқлаштирилиши лозим.

Автомобил йўлларини қуриш, таъмирлаш ва сақлашда таннарх структураси

Бозор иқтисодиёти шароитида ишлаб чиқариш самарадорлигининг энг муҳим кўрсаткичи таннарх бўлиб қолади, чунки пировард натижада иқтисодий рағбатлантириш фондларининг миқдори, ишловчиларнинг реал иш ҳақлари, ишлаб чиқариш қувватларининг ривожланиши, ишлаб чиқариш техникавий савиясининг ўсиши фақат таннарх орқали аниқланади.

Объектнинг смета қиймати ўз таркибига шу объектни яратиш учун керак бўлган барча ижтимоий-зарурий харажатларни олади, шу жумладан, қурилиш-монтаж ишларини бажариш, ускуналар сотиб олиш ва уларни монтаж қилиш, лойиҳа-изланиш ишлари, устама харажатлар ҳамда режалаштирилган жамғармалар.

Смета қийматидан фарқли ўлароқ қурилиш-монтаж ишларининг таннархи қисми бўлиб, у йўл ташкилотининг автомобил йўлларини қуриш ва таъмирлашга қилган харажатларидан ташкил топади. Қурилиш-монтаж ишлари таннархи унинг смета қийматига нисбатан пул ва моддий ресурслардан тежамли фойдаланишни акс эттириб, ташкилот иши самарадорлигини кўрсатувчи асосий кўрсаткичлардан бири ҳисобланади.

Йўл хўжалигида, қурилиш тармоқларининг барча бошқа турларидаги каби, ишлаб чиқариш харажатларини ҳисобга олиш комплекс калкулиятсион элементлар бўйича амалга оширилади ва уларнинг номенклатураси смета ҳужжатлари таркибидаги харажатларни элементлар бўйича гуруҳлаштириш билан тўлиқ мос келади.

Шунга мувофиқ равишда қурилиш-монтаж ишлари таннархнинг таркиби тўғридан-тўғри (ТХ) ва устама харажатларга (УХ) ажратилади. Режалаштирилган жамғармалар (РЖ) ишлар таннархи таркибига кирмайди  КМИтн=ТХ+УХ.

Тўғридан-тўғри харажатлар таркибига ишларни бажаришга сарфланган материаллар қиймати; ишчиларнинг асосий иш ҳақлари; қурилиш машиналарини ишлатишга бўлган харажатлар ва бошқа тўғридан-тўғри харажатлар киради.

Материаллар, конструксиялар ва деталларга харажатлар ишлар таннархининг таркибида саноат корхоналарида амал қилаётган сотилиш нархлари бўйича (агар материаллар қурилиш материаллар саноати корхоналардан олинса), ёки режа ҳисоб-китоб нархлари бўйича (агар материаллар йўл-қурилиш трестига тегишли бўлган саноат корхоналардан олинса), ёки уларнинг ҳақиқий таннархи бўйича (агар материаллар мустақил балансга эга бўлмаган ўз ёрдамчи ишлаб чиқаришидан олинса) ҳисобга олинади. Бунда материаллар харажатига уларни объект олди омборхонасигача етказиб келиш ҳамда омборхона харажатлари ҳам киритилади.

Асосий иш ҳақи таркибига қурилиш-монтаж ишларида банд бўлган қурилиш ва юл ишчиларининг, қурилиш материалларини объект олди омборхонаси ва тўшалиш жойигача етказишда, дозировка қилиш ва материалларни машиналарга етказиб бериш ва «иш» га тўшашда машғул бўлган ишчиларнинг иш ҳақлари.

Ишчиларнинг асосий иш ҳақлари таркибига меҳнатга ҳақ тўлашнинг барча тизимлари бўйича ҳисобланган иш ҳақи, иш ҳақи фондидан вақтда бажарилган ишлар учун қўшимча тўловлар, ишчилар айбисиз туриб қолишлар учун тўловлар ва бошқалар киради.

Машина ва механизмлардан фойдаланишга бўладиган харажатлар бирданига бўладиган харажатлар ва жорий харажатлардан ташкил топади. Жорий харажатлар таркибига машиналарни бошқариш ва уларга хизмат кўрсатишда банд бўлган ишчиларнинг асосий иш ҳақлари, техник хизмат кўрсатишда банд бўлган ишчиларнинг асосий иш ҳақлари, техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш харажатлар, ёнилғи-мойлаш материаллари ва электр энергиянинг қиймати, машиналар амортизатсияси, ижарага олинган машиналар бўлса уларга тўланадиган ижара ҳақи киради.

Бирданига бўладиган харажатлар машиналарни юклаш, тушириш, транпортировка қилиш, машиналарни монтаж, демонтаж ва синаб кўриш ишларига харажатлар ҳамда машиналарни ўрнатиш учун вақтинчалик иншоотларни қуриш ва бузиш (масалан, АБЗ, СБЗ ва бошқаларда) учун харажатлардан ташкил топади.

Тўғридан-тўғри харажатлар таркибига тупроқни ташишга, материалларни объект ичида, объектолди омборхонасидан тўшалиш жойигача ёки кўтариш механизмигача ташиб етказишга бўладиган харажатлар ҳам киритилади.

(Бошқа тўғридан-тўғри харажатлар)

Устама харажатлар бевосита қурилиш-монтаж ишлари, яъни қурилиш майдонларида, ёрдамчи ишлаб чиқаришда ва бошқа (хизмат кўрсатувчи) хўжаликларда мавжуд.

Ёрдамчи ишлаб чиқариш ва бошқа хўжаликлар бўйича устама харажатлар қурилиш-монтаж ишлари таннархи таркибида алоҳида ажратилмайди, чунки улар бу ишлаб чиқариш ва хўжаликлар маҳсулотлари ва хизматлари қийматининг таркибига киради:

-маъмурий-хўжалик харажатлари - маъмурий бошқарув ва ишлаб чиқариш техник персоналининг ижтимоий суғуртага ажратмалар билан бирга ҳисобланган иш ҳақлари, командировка ва сафар харажатлари, идора ва почта-телеграф харажатлари, идора биноларининг ижараси ва уларни таъмирлашга харажатлар;

-ишчиларга хизмат кўрсатиш харажатлари - ишчиларни ижтимоий суғурталашга ажратмалар, ишчиларнинг қўшимча иш ҳақлари (таътиллар учун тўлов, бригадирларга бригадага раҳбарлик қилганлиги учун қўшимча тўлов, енгилроқ иш шароитига ўтказилгандаги қўшимча тўлов ва ҳоказолар), меҳнатни муҳофаза қилиш ва техника хавфсизлиги харажатлар, уй-жой коммунал хўжалиги харажатлари ва бошқалар;

-ишларни бажариш ва ташкил этишга харажатлар, ёнғиндан сақланиш ва қўриқлашга харажатлар, ташкилий равишда ишга олишни ташкил этиш, ишлаб чиқаришни ташкил этиш харажатлари; объектларни топшириш билан боғлиқ харажатлар, ишлаб чиқариш ускуналари ва инвентарларини асрашга ва бошқа харажатлар;

-бошқа устама харажатлар - қурилиш-монтаж ишлариларини амалга оширишда геодезия ишларига харажатлар, ходимларга шароитлар яратиш, умумий овқатланиш ва бошқа хизматлар харажатлари.

-қурилиш-монтаж ишларининг смета қиймати ва унинг таннархи ўртасидаги фарқ, режалаштирилган жамғарма ва таннархнинг пасайишидан ҳосил бўладиган тежамдан иборат. Қурилиш-монтаж ишларининг смета қиймати ва таннархи ўртасидаги боғланиш қуйидаги формула ёрдамида ифодаланиши мумкин:

бу ерда,

Н - сметада кўзда тутилган жамғарма;

Э - таннарх пасайишидан ҳосил бўлган тежам;

К - қурилиш ташкилоти томонидан компенсатсиялар ҳисобига, смета қийматидан ташқари қилинадиган харажатлар.

Смета қийматларидан ташқари тўланадиган компенсатсияларни мавжудлигининг сабаби шундаки, ишлаб чиқаришда амал қилаётган нархлар, тарифлар, меҳнатга ҳақ тўлаш шарт-шароитлари вақти-вақти билан қайта кўриб чиқилади, шу сабабли қатор моддалар бўйича ўзгармас меъёрлар ва нархлар бўйича сметада кўзда тутилган харажатларга нисбатан амалдаги харажатлар миқдори юқори бўлади. Бу харажатларнинг бир қисми буюртмачи томонидан умумлашма смета ҳисоб-китоблари бўйича компенсатсия қилинади, масалан, мукофотли ишбай меҳнатига ҳақ тўлаш тизимининг қўлланилиши сабабли қўшимча харажатлар, кўчиб юрувчи иш шароитлари учун қўшимча тўловлар.

Қурилиш-монтаж ишлариларнинг смета қийматлари конкрет объект бўйича эмас, балки ўртача шароитлар ва қурилиш услубларини ҳисобга олувчи смета меъёрлари ва нархлари асосида белгиланади. Шу сабабли таннархни аниқлашда меҳнат унумдорлигининг йиллик ўсиши ва унинг асосида конкрет ташкилотларда эришиладиган ишлар таннархининг пасайиши ҳисобига олиниши керак.

Режалаштирилаётган таннарх ҳар йили йиллик режаларни ишлаб чиқишда аниқланади ва йўл ташкилотининг уни пасайтириш тадбирларини акс эттиради.

Бажарилган ишларнинг ҳақиқий таннархи барча турдаги харажатларни, шу жумладан компенсатсия ҳисобига қопланадиган харажатларни ҳам ўзида акс эттиради. Компенсатсиялар ишлар таннархига белгиланган йўналишларни ҳисобга олган ҳолда харажат турлари бўйича тақсимланади, яъни асосий иш ҳақи, материалларнинг қийматлари ва ҳоказо.

Қурилиш-монтаж ишлари таннархининг структураси, яъни алоҳида моддалар бўйича харажатлар нисбати, қурилиш мажмуининг тармоқлари бўйича турлича бўлиб, ташкилот фаолиятининг конкрет шарт-шароитларини ҳарактерловчи бир қатор омилларга боғлиқ.

Омилларнинг бир қисми йўл ташкилотига нисбатан объектив ҳарактерга эга ва табиий-иқлим шароитлари, техник лойиҳада қабул қилинган мухандислик ечимларининг тараққийпарварлиги, қурилиш ташкилотларининг жойланишига (дислокатсия) яъни, қурилиш материаллари ва конструксияларини етказиб берувчи ташкилотларнинг узоқ яқинлиги ва бошқаларга боғлиқ. Омилларнинг бошқа қисми эса бевосита ишлаб чиқаришнинг ташкилий-техник савиясига, меҳнатни ташкил этилишининг тараққийпарварлигига, қурилиш ташкилоти ишлаб чиқариш базасининг ривожланганлигига, унинг механизатсия ва транспорт воситалари билан таъминланганлигига боғлиқ.

Бунинг натижасида автомобил йўллари қурилишида қурилиш-монтаж ишларининг таннархи ҳатто бир қурилиш ташкилоти миқёсида ҳам сезиларли ўзгаришларга учраб туради. Йўл хўжалиги ташкилотларида қурилиш-монтаж ишлари таннархи таркибининг 85 фоизга яқин қисмини тўғридан-тўғри харажатлар ташкил этади. Ишларга кўп материал сарфланиши «материаллар, яримфабрикатлар, конструксиялар, деталлар» моддаси бўйича харажатлар салмоғининг сезиларли даражада юқори бўлишига сабаб бўлади (Тўғридан-тўғри харажатлар умумий суммасининг 50 фоиздан кўпроғи). Умумий қурилишдагига нисбатан, тўғридан-тўғри харажатлар таркибида машиналарни ишлатишга бўладиган харажатларнинг салмоғи юқори (20 фоизгача), бу эса йўл ишларида механизатсиялашиш даражасининг юқорилигини кўрсатади.

Қурилишда қабул қилинган ишлаб чиқариш харажатларини (қурилиш-монтаж ишларининг таннархини) режалаштириш ва ҳисобга олиш услубиёти амалда харажат қилинган суммаларни сметада кўзда тутилган харажатлар билан солиштиришга асосланган.

Смета харажатларини гуруҳлаштириш билан мос тушувчи йириклаштирилган (комплекс) калкулятсия элементлари бўйича қурилишда қўлланиладиган харажатларни ҳисобга олиш тартиби шу билан тушунтирилади. Аммо бундай тартибда харажатларни ҳисобга олиш уларнинг иқтисодий таркибини тўлиқ очиб бера олмайди ва ишлаб чиқариш резервларини аниқлаш мақсадида таҳлил ўтказишни қийинлаштиради.

Хусусан «материаллар қиймати» калкулятсия элементи бўйича харажатларга ёрдамчи ишлаб чиқаришдаги, транспорт ташкилотларидаги, материалларни қайта ишлаш базаларидаги ишчиларнинг асосий иш ҳақлари ва тегишли ёрдамчи ишлаб чиқаришда ишлатилаётган машина ва ускуналарни ишлатишга бўладиган харажатлар киради. Бир вақтнинг ўзида «Машиналарни ишлатиш» элементи бўйича харажатларга ишчи механизаторларнинг асосий иш ҳақлари, ёнилғи-мойлаш материаллари қиймати, машина сменанинг режа-ҳисоб нархларига киритилган устама харажатлар киради. Ўз таркибига таннархга кирувчи барча харажат турларини олган (иш ҳақи, материаллар қиймати, машиналарни ишлатиш харажатлари) «Устама харажатлар» ўз таркибий тузилиши бўйича таннарх элементининг энг мураккаб қисми бўлиб, унинг миқдорини қурилиш-монтаж ишларининг бир бирлигига, йириклаштирилган ишлар мажмуига ёки объектга нисбатан ҳисоблаб чиқишнинг имконияти йўқ, шу сабабли унинг миқдори бир бутун ташкилот бўйича аниқланади.

Ёрдамчи йўл қурилиш ва таъмирлаш қурилиш ташкилотлари томонидан ишлаб чиқариладиган маҳсулотлар таннархини режалаштириш ва ҳисобга олиш режавий ва амалий калкулятсиялар асосида амалга оширилиб, қуйидаги харажат моддаларини ўз ичига олади: асосий ва ёрдамчи материаллар (қайтарилувчи чиқитларни ҳисобдан чиқарилиб); ишлаб чиқариш ишчиларнинг асосий иш ҳақлари, ёнилғи, буғ, технология эҳтиёжлари учун сув, ускуналарни соз ҳолда тутиб туриш ва ишлатиш, электр энергия, бошқа ишлаб чиқариш харажатлари, бевосита харажатлар.

Ишлаб чиқариш харажатларининг шаклланиш кетма-кетлиги бўйича таннарх технологик, цех, ишлаб чиқариш ва тўлиқ таннархларга ажратилади. Хизмат кўрсатувчи ташкилотлар бўйича кўрсатиладиган хизматларнинг таннархи ҳисобланади.

Ёрдамчи корхоналар ва хизмат кўрсатувчи хўжаликларнинг маҳсулотларини реализатсия қилинишида таннарх калкулятсияси режа-ҳисоб нархлари учун асос бўлиб хизмат қилади.

Йўл хўжалигида нарх шаклланишининг ўзига хос томонлари

Нархланиш (нарх шаклланиши) тизими мамлакат бозор иқтисодиётининг зарурий воситаси саналади. Йўл хўжалигида нархларнинг шаклланиши асосида нархлар бўйича ягона умумдавлат сиёсати ётади ва унинг асл моҳияти корхона (тармоқ) харажатларини қоплаш, фойданинг шаклланиши, ишлаб чиқаришнинг ривожланишини рағбатлантириш ва ишловчиларнинг ўз меҳнатларининг натижаларидан манфаатдор бўлишларини таъминлашга бирдек ёндашишни тақозо этади.

Маҳсулотларнинг нархи шундай белгиланиши керакки, йўл хўжалигининг мўтадил ишлаётган корхонаси уни реализатсия қилганидан сўнг маҳсулотни ишлаб чиқариш учун зарур бўлган ижтимоий харажатларни қоплаш, давлат бюджети ёки юқори органларда зарурий тўловларни тўлаш ва ундан ташқари ўзининг ривожланиши учун маблағга эга бўлиш имкониятига эга бўлсин.

Нархларда маҳсулотнинг истеъмол хусусиятлари, унинг сифати ва фойдалилиги ҳисобга олинади.

Иқтисодий назарияда нархлар шаклланишига бир неча хил қарашлар мавжуд. Капитал қурилишда «ўртача қиймат» тушунчаси қабул қилинган бўлиб, унга кўра нарх ўртача тармоқ қийматига (ижтимоий зарурий харажатлар), таннархига пропорсионал бўлган «режалаштирилган жамғармалар» деб аталувчи соф даромадни қўшиб ҳисоблаш асосида аниқланади. Амалда таннарх ижтимоий зарурий харажатлар миқдоридан бир қатор омиллар таъсирида бошқача бўлади ва уларнинг кўрсатадиган таъсири корхона режасининг шакллантиришда ҳисобга олинади.

Йўл хўжалигида ҳам ўртача қиймат тушунчаси қабул қилинган. Нарх вазифасини смета қиймати ифода этади. Смета бу объектни қуришга ёки таъмирлашга бўладиган барча харажатларнинг ҳисоб-китобини тасвирлайди.

Йўл хўжалигида қабул қилинган нархларнинг шаклланиш услуби бошқа тармоқлардан фарқ қилувчи қатор муҳим хусусиятларни ҳисобга олади, шу жумладан:

-қурилиш объекти жойлашган ердаги иқтисодий-географик ва транспорт омилларининг аввалданоқ аниқ бўлишлиги;

-қўлланиладиган ҳажм-киёслаш, конструктив ва технологик қарорларнинг маҳаллий қурилиш шароитига ниҳоятда боғлиқлиги;

-қуриладиган объектларнинг линиявий ҳарактердалиги;

-ишларни амалга оширишда маҳаллий қурилиш материаллари, ишлаб чиқариш чиқиндилари ва иккиламчи ресурсларнинг кенг қўлланилиши;

-йўл қурилиши ва таъмирлаш ишларининг умумий ҳажмида транспорт ишлари салмоғининг юқорилиги, материаллар ва конструксиялар ташилиш масофаси уларнинг қийматига таъсирини катта бўлиши.

Нархларнинг шаклланиш жараёни ўз ичига учта босқични олади:

-техник иқтисодий асослаш ва техник иқтисодий ишлаб чиқариш, яъни лойиҳалашни бошлашдан аввалги босқичда, лимит нархларни аниқлаш;

-лойиҳани ишлаб чиқаришда қурилишнинг ёки реконструксия қилишнинг смета қийматларини ҳисоблаб чиқиш;

-буюртмачи, пудратчи ва лойиҳа ташкилотлари ўзаро келишган ҳолда шартномавий нархларни белгилаб олиш.

Давлат буюртмасига кўра амалга ошириладиган қурилишлар (масалан, умумдавлат ва республика аҳамиятига эга бўлган йўллар) бўйича лимит нархлари мажбурий равишда аниқлаб чиқилади.

Лимит нархлари топшириқда лойиҳалаштиришда кўзда тутилган иншоотлар учун уларнинг техник ва иқтисодий параметрлари мос келувчи норматив ролини бажаради. Лимит нархлари даражаси капитал маблағлар сарфининг қопланиш муддатлари нормативларидан келиб чиқилган ҳолда аниқланиши керак. Шу сабабли лимит нархлари лойиҳалаштириш ва қурилиш жараёни учун капитал маблағлар сарфининг чегарасини белгилайди ва унинг миқдори шундан ортиб кетмаслиги керак. Лимит нархларининг ортиб кетиши тасарруфга топширилаётган объектлар бўйича капитал маблағлар самарадорлиги лойиҳалаштириш олди босқичида ҳисоблангандан кўра паст бўлишлигини билдиради.

Смета қиймати лойиҳалаштириш жараёнида қабул қилинган мухандислик ечимлари асосида белгиланади ва лойиҳа таркибида тасдиқланади. Бунда унинг қиймати тасдиқланган рўйхат бўйича беш йиллик муддатга янгидан қурилиши бошланадиган ва реконструксия қилиниши техник- иқтисодий асосланишига тўғри келиши ёки ундан паст бўлиши керак.

Шартномавий нарх - қурилиш ва йўл хўжалигида товар-пул муносабатларининг бутунлай янгича бўлган категориясидир. Шартномавий нархнинг юқори чегараси объект қурилиши ёки реконструксиясининг лимит нархи бўлса, пастки чегараси пудратчининг хўжалик ҳисоби манфаатларини ҳисобга олувчи лойиҳалаштириш босқичида аниқланган смета қийматидир.

қурилишда (шу жумладан йўл қурилишида), ҳамда йўл хўжалигида нарх шаклланишининг марказий масаласи лойиҳани ишлаб чиқишда ҳисобланадиган смета қиймати саналади, чунки ҳудди шу смета қиймати қурилишда шартномавий нархларни аниқлаш учун асос бўлиб хизмат қилади. Смета қийматини аниқлаш учун лойиҳа таркибида смета ҳужжатлари деб аталувчи ҳисоб-китоб ва ҳужжатлар мажмуи ишлаб чиқилади. Лойиҳа таркибида ишлаб чиқиладиган (қурилиш ва технологик ечимлар, қурилишни ташкил этиш, смета ҳужжатлари), барча ҳужжатлар мажмуи биргаликда лойиҳа-смета ҳужжатлари деб аталади.

Тўғри тузиб чиқилган, пудратчи томонидан қабул қилинган ва белгиланган тартибда тасдиқланган смета ҳужжатлари бутун қурилиш даври учун ўзгармас бўлиб, қурилиш ёки йўл объекти таъмирланишига ажратилган маблағларнинг тўғри сарфланиши устидан назорат олиб бориш воситаси бўлиб хизмат қилади.

Смета харажатлари структураси ва уларни гуруҳларга ажратиш

Сметаларда кўзда тутилган автомобил йўллари, кўприклар, йўл иншоотлари қурилиши билан боғлиқ бўлган барча харажатлар қурилишнинг умумий смета қийматини акс эттиради (зарур бўлган умумий капитал маблағлар сарфини). Умумий смета қийматини алоҳида харажат турларига ажратиб чиқиш ва уларнинг умумий смета қийматидаги салмоғини фоизларда аниқлашга, қурилиш смета қийматининг структураси (таркибий тузилиши) дейилади. Капитал маблағнинг структурасига мувофиқ равишда қурилишнинг смета қиймати таркиби қурилиш ишларига (ер полотносини тайёрлаш, тайёргарчилик ишлари, сунъий иншоотлар, йўл қопламаси, йўл хизматининг бино ва иншоотлари, йўлларни ободонлаштириш ва бошқалар), технологик ускуналарни сотиб олишга, қурилаётган объект учун инвентар ва асбоб-ускуналар сотиб олишга, монтаж ишларига, бошқа харажатларга (лойиҳа-изланиш ишлари, қурилишни техник назорат қилиш, илмий-текшириш ишлари, ҳаракатланувчи ҳарактердаги иш учун иш ҳақига қўшимча тўловлар ва ҳоказо) ажратилади.

Қурилиш смета қийматининг структураси асосан қурилаётган объектнинг тури ва вазифасига боғлиқ. Саноат қурилишида ишлаб чиқаришга хизмат қилувчи объектларни тиклашда қурилиш-монтаж ишларининг салмоғи 40-55 фоизни, ишлаб чиқаришга хизмат қилмайдиган объектларда 75-90 фоизни ташкил этади. Йўл хўжалигида эса асосий ўринни қурилиш-монтаж ишлари эгаллаб, унинг қурилишнинг умумий смета қийматидаги салмоғи 90 фоизга яқин бўлади.

Ҳар қандай турдаги ишларни бажариш ёки ҳар қандай конструктив элементни тиклашда смета харажатлари иқтисодий моҳиятига кўра смета харажатлари гуруҳини ташкил этувчи комплекс калкулиятсион моддаларга бирлаштирилади. Калкулиятсион моддалар қурилишда смета ҳисоб-китобларини бажариш бўйича қабул қилинган ягона услубиётга мувофиқ аниқланади.

Смета харажатларини гуруҳлаштириш уларни қуйидаги моддаларга ажратилишини кўзда тутади: тўғридан-тўғри харажатлар, (ТХ) устама харажатлар (УХ) ва режалаштириладиган жамланмалар (РЖ) Скми = ТХ+УХ+РЖ. Ҳар қандай объектнинг смета қиймати алоҳида конструктив элементлар ва иш турлари қийматидан ташқари ўз таркибига лимитланган харажатлар деб аталувчи вақтинчалик бинолар ва иншоотлар, бошқа ишлар ва кўзда тутилмаган ишлар учун харажатларни ҳам олади. Автомобил йўлини қуришнинг тўлиқ смета қиймати алоҳида конструктив элементлар бўйича смета қийматларини қўшиб топилади (ер полотноси, йўл қопламаси, сунъий иншоотлар, йўлларни жиҳозлаш ва лимитланган харажатлар).

Тўғридан-тўғри харажатлар деб - маълум бир маҳсулотни ишлаб чиқариш, қурилиш ишлаб чиқариши технологияси билан бевосита боғлиқ бўлган харажатларга айтилади. Уларнинг тўғридан-тўғри деб аталишига сабаб, уларни конкрет иш тури бўйича амалдаги смета меъёрлари ва нархлар асосида аниқлаш ҳамда бир-бирлик ишга нисбатан тақсимлаб қийматини топиш мумкин. Тўғридан-тўғри харажатлар таркибига қуйидагилар киради:

-қурилиш майдони ҳудудида қурилиш-монтаж ишлари билан машғул бўлган ишчиларнинг асосий иш ҳақлари. Ишчиларнинг қўшимча иш ҳақларига (таътил ҳақлари, компенсатсиялар, нафақалар тўлови) бўладиган харажатлар устама харажатлар таркибида ҳисобга олинади. Ишчиларнинг асосий иш ҳакларига хизмат кўрсатувчи хўжаликлар ва ёрдамчи ишлаб чиқариш ишчиларининг, ҳамда қурилиш, йўл машиналари ва транспорт воситаларини бошқариш билан шуғулланувчи ишчи механизаторларнинг иш ҳақлари қўшилмайди;

-материаллар, буюмлар, конструксиялар ва яримфабрикатларнинг қийматлари. Йўл қурилишида ишлатиладиган барча материаллар икки гуруҳга бўлинади: четдан келтириладиган ва маҳаллий материаллар. Ҳудудий таъминот органлари орқали йўл хўжалиги қурилишларига етказиб бериладиган материаллар асосан четдан келтириладиган материаллардир. Улар қаторига битум, цемент, ёғоч материаллар, асидол, металл ва бошқалар киради. Қурилиш материаллари саноати корхоналарида, қурилиш индустриясидан, база ва маҳаллий тош материаллари карерларидан, йўл хўжалигининг ёрдамчи корхоналаридан келтириладиган материаллар – маҳаллий материаллар саналади. Маҳаллий материаллар қаторига қум, шебен, шағал, асфалт–бетон ва темир – бетон аралашмалари конструксиялар ва бошқалар киради.

Тўғридан – тўғри харажатларда барча материаллар қурилишнинг объект олди франко омборхонаси нархларида ҳисобга олинади, яъни у нархлар улгуржи сотилиш нархлари, сотиш танлаш ташкилотларнинг устамалари, тара ва реквизитлари нархи, материалларни объектолди омборхоналаригача етказиб келиш учун бўлган транспорт харажатлари, тайёргарчилик – омбор харажатлари йиғиндисидан иборат бўлади.

Қурилиш ва йўл машиналарини, транспорт воситаларини тасарруфига бўладиган харажатлар машина ва механизмларни қурилиш майдонига етказиб келиш, уларни бир объектдан бошқа объектга кўчириш, монтаж ва демонтаж қилиш, амартизатсия ажратмалари, таъмирлаш харажатлари, ишчи – механизаторларининг иш ҳақлари, ёнилғи – мойлаш материалларига ва электр энергияга харажатлардан ташкил топади.

Қабул қилинган иш ўлчамига (100м2 га, 100м3 га 1м3 га, 1м2 га) тўғри келадиган тўғридан – тўғри ҳаржатлар миқдори бирлик қиймати деб аталади.

Бундай смета ҳисоб – китобларнинг объекти, лойиҳаларда кўзда тутилган, конструктив элементлари ва иш турлари бўйича иш ҳажмини бирлик қийматига кўпайтириб аниқланадиган тўғридан – тўғри харажатлар саналади.

Устама харажатлар - бу қурилишни ташкил этиш, бошқариш ва хизмат кўрсатиш харажатларидан иборат бўлиб, тўрт гуруҳдан ташкил топади: маъмурий хўжалик, ишловчиларга хизмат кўрсатиш, ишларни бажаришни ташкил этиш ва бошқа харажатлар. Устама харажатларни у ёки бу турдаги ишнинг бир – бирлигига нисбатан ҳисоблаб бўлмайди, чунки улар бутун қурилиш ташкилотига тегишлидир. Шу сабабли уларни тўғридан – тўғри харажатларнинг ҳар бир сўмига бир тёкисда тақсимланади ва сметаларда белгиланган меъёрларга мувофиқ аниқланади. Устама харажатларнинг меъёрлари қурилиш ташкилотининг қайси идорага тегишлилиги ва иш турига боғлиқ бўлади. Устама харажатларнинг меъёрлари вазирликлар, идоралар ва респуликалар бўйича дифференцияланган. Техника тараққиётининг ўсиб бориши муносабати билан устама харажатларнинг меъёрлари вақти – вақти билан қайта кўриб чиқилади, чунки улар қурилишнинг механизатсиялашиш ва индустриализатсия даражасига, қўлланаладиган қўл меҳнатининг улушига, қурилиш ташкилотларининг қуввати ва структурасига, қурилиш материаллари нархларига ҳамда ташиш, электроенергия тарифларининг ўзгаришига боғлиқ бўлади.

Смета ҳужжатлари таркиби ва уларни ишлаб чиқиш тартиби

Қурилишнинг смета ҳужжатлари – иншоотнинг (йўл, кўприк, тоннел ва ҳоказо) смета  қийматларини асослаб берувчи ҳужжатлар мажмуидан иборат бўлади. Смета ҳужжатлари лойиҳалаштириш жараёнида қурилишни ташкил этиш бўйича қабул қилинган лойиҳа ечимлари асосида ишлаб чиқилади ва лойиҳанинг таркибий бир қисми сифатида тасдиқланади.

Смета ҳужжатларнинг таркиби лойиҳалаштиришнинг босқичлигига боғлиқ. Икки босқичли лойиҳалаштиришда лойиҳа таркибида қурилиш баҳосининг умумий смета ҳисоби ва харажатлар тўплами (ишлаб чиқаришдан ташқари объектлар қурилиш қийматини ҳисобга олган ҳолда) объект ва локал сметалари, смета ҳисоб – китоблари, лойиҳа ва изланишлар сметалари ишлаб чикилади. Ишчи ҳужжатлар таркибида объект ва локал сметалари ишлаб чиқилади.

Бир босқичли лойиҳалаштиришда ишчи лойиҳа таркиби қурилиш баҳосининг умумлашма смета ҳисоб – китоби, харажатлар тўплами, объект ва локал сметалари, смета ҳисоб – китоблари ва лойиҳа изланиш ишлари сметаларидан ташкил топади.

Лойиҳа таркибидаги смета ҳужжатларини йириклаштирилган смета меъёрлари, қурилиш смета баҳосининг йириклаштирилган кўрсатгичлари бўйича, ишчи ҳужжатларни каталогларга жамлаган материаллар, конструксиялар, буюмлар, транспорт харажатлари калкулятсиясининг бирлик қийматлари асосида тузилади.

Смета ҳужжатларини ишлаб чиқиш учун бошланғич нуқта бўлиб қурилишнинг маҳаллий шарт-шароитларини белгиловчи маълумотлар хизмат килади. Улар қуйидагилардан иборат:

-маҳаллий материаллар карерлар, ёрдамчи корхоналар ва қурилишнинг таянч омборхоналари, энг яқин темир йўл станциялари, присталлар, қурилиш майдонигача бўлган масофалар кўрсатилган автомобил йўллари тўғрисида маълумотлар берувчи автомобил йўли қурилиши мўлжалланаётган раён ҳақидаги маълумотлар мажмуи (ситуатсион режа);

-маҳаллий қурилиш материаллари олинадиган жойлар тўғрисида маълумотнома;

-фондлаштирилган (четдан келтириладиган) материалларнинг олиниш манбалари тўғрисида буюртмачининг маълумотномаси;

-автомобил йўлларининг техник ҳолати кўрсатилган ҳолда тузилган, автомобил транспорти билан қурилиш юклари ташиш масофаларининг ўлчаниши тўғрисида далолатнома;

-сув, электр энергия, буғ, сиқилган ҳаво ва бошқаларни қандай олиниши тўғрисида маълумотнома.

Автомобил йўллари, кўприк ва бошқа йўл иншоотлари қурилишининг смета баҳосини аниқлаш учун икки босқичли лойиҳалаштиришда, капитал маблағларни режалаштириш ва қурилишни молиявий таъминлашнинг асоси бўлган, қурилиш баҳосининг умумлашма сметаси ҳисоб-китоби тузиб чиқилиши керак. Уни автомобил йўлининг алоҳида конструктив элементларини тиклашнинг смета қийматларини ҳарактерловчи объект ва локал сметалар асосида ишлаб чиқилади: йўл полотноси, йўл қопламаси, сунъий иншоотлар, йўлларни жиҳозлаш, йўл ва автотранспорт хизматининг бино ва иншоотлари ва ҳоказо.

Йўл полотноси ва қопламасига локал сметалар қурилиш меъёрлари ва қоидаларида тасдиқланган, раённинг ягона бирлик қийматлари асосида ишлаб чиқилади. Қолган локал сметалар эса одатда қурилиш қийматининг йириклаштирилган кўрсатгичлари асосида тузиб чиқилади. Раён ягона бирлик қийматлари (ЕРЕР) даги нархларни маҳаллий шароитга боғлаш керак бўлади, шу сабабли йўл қопламаси учун қўшимча равишда ягона нархларнинг маҳаллий қурилиш шароитига боғлаган равишда материаллар нархи ва бу материаллар бўйича транспорт харажатлари калкулятсия қилиб чиқилган ягона нархлари каталоги тузиб чиқилади.

Йўл қопламаси учун смета ҳужжатларини ишлаб чиқариш тартиби қуйидагича: раён ягона бирлик қийматлари (ЕРЕР) дан тегишли ягона бирлик қийматлари танланади; ягона бирлик қийматлар бўйича зарурий маҳаллий материаллар рўйхати тузиб чиқилади; шу материаллар учун тегишли транспорт харажатлари калкулятсияси ва франко қурилиш майдони смета қийматлари калкулятсияси тузилади; ундан сўнг ягона бирлик қийматлари каталоги ишлаб чиқилади. Локал сметаларда (йўл қопламаси ва йўл полотноси) алоҳида-алоҳида тўғридан-тўғри харажатлар, устама харажатлар ва режалаштириладиган жамланмалар ҳисоблаб чиқилади. Тўғридан-тўғри харажатлар тегишли бирлик қийматларини лойиҳалаштирилаётган иш ҳажмига кўпайтириб, устама харажатлар белгиланган меъёрлар бўйича тўғридан-тўғри харажатлардан фоиз ҳисобида, режалаштириладиган жамланмалар смета соҳасидан (тўғридан-тўғри харажатлар ва устама харажатлар йиғиндисидан) фоиз ҳисобида аниқланади.

Йўл қопламасига тузилган локал сметада иш ҳақига, қурилиш машиналари ва механизмларини тасарруф этишга бўладиган харажатлар, меҳнат сарфининг норматив кўрсаткичлари ва қурилиш-монтаж ишларида банд бўлган ишчиларнинг иш ҳақлари ажратиб кўрсатилади.

Раён ягона бирлик қийматлари (ЕРЕР) асосида локал сметаларни тузишда, тегишли кўтарувчи коеффитсиентлар амал қиладиган жойларда, иш ҳақи бўйича бўладиган қўшимча харажатларни ҳисобга олиш керак бўлади. Бу коеффитсиентлар бўйича ишчиларнинг асосий иш ҳақларига ва қурилиш машиналарига хизмат кўрсатувчи ишчиларнинг иш ҳақларига қўшимчалар ҳисобланади.

Йўлнинг бошқа конструктив элементларига локал сметалар ўз таркибига тўғридан-тўғри харажатлар, устама харажатлар ва режавий жамланмаларни локал ҳудудий қурилиш қийматининг йириклаштирилган кўрсаткичлари (УПСС) бўйича ҳисобланади. қурилиш қийматининг йириклаштирилган кўрсаткичи (УПСС) ни иш ҳажмига кўпайтириб, сметалар бўйича харажатларнинг умумий миқдорини аниқлаш мумкин.

Автомобил йўллари қурилишининг локал сметалар асосида тузилган умумлашган смета ҳисоб-китоби 12 қисмдан иборат бўлади:

  1. қисм. қурилиш ҳудудини тайёрлаш.
  2. қисм. Йўл полотноси.
  3. қисм. Сунъий иншоотлар.
  4. қисм. Йўл қопламаси.
  5. қисм. Алоқани йўлга қўйиш.
  6. қисм. Йўл ва автотранспорт хизматларига бинолар ва иншоотлар.
  7. қисм. Йўл жиҳозлари ва воситалари. Чорраҳалар ва ёндашиб қўшилишлар.
  8. қисм. Шаҳарларга, раён марказларига, темир йўл станцияларига кириб-чиқиш йўллари.
  9. қисм. Вақтинчалик бинолар ва иншоотлар.
  10. қисм. Бошқа турдаги ишлар ва харажатлар.
  11. қисм. Техник назорат. қурилаётган йўл дирекциясини таъминлаб туришга харажатлар.
  12. қисм. Лойиҳа ва изланиш ишлари.

Бошланишдаги 8 та қисм йўлнинг конструктив элементлари бўйича иш турларига мос келади.

ИХ қисм вақтинчалик бинолар ва иншоотлар бўйича смета харажатларини аниқлайди (умумлашма смета ҳисоб-китобининг бошланғич саккизта бобидаги қурилиш-монтаж ишлари бўйича смета харажатларидан фоиз ҳисобида). Х қисм бошқа турдаги харажатларни ўз ичига олади, шу жумладан, қиш ойларида ишларни бажариш, кўчма электростанциялар электр энергиясидан фойдаланиш, фойдаланувчи материалларни автомобил йўлларида қўшимча қайта ташиш, ишларнинг муҳим бир жойда эмаслиги учун тўланадиган қўшимча тўловлар билан боғлиқ бўлган харажатлар. Уларнинг миқдори ҳам нормативларга мувофиқ равишда қурилиш-монтаж ишларининг йиғиндисидан фоиз ҳисобига аниқланади. ХИ қисм белгиланган лимитлар бўйича ҳисобланадиган техник назоратга смета харажатларини ифодалайди. ХИИ қисм лойиҳа-изланиш ишларининг смета қийматини аниқлайди, уларнинг миқдори қурилиш учун лойиҳа-изланиш ишларига сметалар тузиш тартиби ҳақидаги инструкция мувофиқ ҳисобланади.

Қурилиш қийматининг умумлашма смета ҳисоб-китобида, миқдори тармоққа ошириладиган раёнга лойиҳалаштиришнинг босқичлигига боғлиқ бўлган, кўзда тутилмаган ишлар ва харажатлар учун резерв маблағлар назоратда тутилади.

Маблағлар резерви қурилиш меъёрлари ва қоидалари (ШНҚ) бўйича белгиланган меъёрлар бўйича аниқланади, Автомобил йўллари лойиҳасини ишлаб чиқишда унинг миқдори умумий смета қийматидан 5 фоиз миқдорида, ишчи ҳужжатларида 1,5 фоиз миқдорида, бир босқичли лойиҳалаштиришда ишчи лойиҳада 3 фоиз миқдорида белгиланган.

Резерв ишларини бажариш усулларининг ўзгариши лойиҳада кўзда тутилган машиналар, конструксияларнинг алмашиши, лойиҳада ҳисобга олинмаган технология ўзгаришидан келиб чиққан қўшимча қурилиш-монтаж ишлари, ҳажми-планировка ечимларини қайта кўриб чиқишлар натижасида пайдо бўлиши мумкин бўлган қўшимча харажатларни қоплашга хизмат қилади.

Автомобил йўлларни қуриш учун зарурий капитал маблағлар миқдори умумий смета харажатлардан қайтариладиган суммаларни (кўзда тутилмаган харажатларни ҳисобга олган ҳолда) айриб ташлаш йўли билан ҳисобланади. қайтарилувчи суммалар умумлашма смета ҳисоб-китоби жамининг сўнггида келтирилади.

қайтарилувчи сметаларга қуйидагилар киради.

-вақтинчалик бино ва иншоотларни бузиш қиймати;

-бузилган бинолардан олинган материаллар ва конструксиялар қиймати;

-йўлакай қазиб олиш тартибидан қўлга киритилган ва сўнгра реализатсия қилинган материаллар қиймати (тош, ёғоч материаллар, фойдали қазилмалар ва ҳоказо)

Тасдиқланадиган лойиҳа (ишчи лойиҳа) таркибидаги смета ҳужжатларига ёзма изоҳ илова қилинади, унда смета ҳисоб-китобларини бажариш услуби, ҳудудий раён, тариф пояси, устама харажатлар миқдори, режалаштирилган жамланмалар ва смета ҳужжатларини ишлаб чиқишда ҳисобга олинган ҳар хил алоҳида шарт-шароитлар ҳақида маълумотлар берилади.

Автомобил йўлларини таъмирлашга лойиҳа-смета ҳужжатлари ишлаб чиқаришнинг баъзи бир ўзига хос ҳусусиятлари бор. Унинг таркибида бутун йўлнинг ва алоҳида бўлакларининг таъмирлашга муҳтожлигини техник жиҳатдан зарурлигини, иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлигини, таъмирлаш галма-галлигини, техник-иқтисодий асослаш ишлаб чиқилади. Йўл ва унинг бўлаклари бўйича ҳаракат перспектив интенсивлиги, тегишли техник категорияси, кесишуви ва келиб қўшилувчи йўллардаги перспектив ҳаракат интенсивликлари белгилаб олинади; транспорт тугунлари ечими турлари тавсия этилиб, аҳоли пунктларини айланиб ўтишнинг мақсадга мувофиқлиги аниқланади, капитал маблағларнинг самарадорлигини ҳисоблаб чиқилади.

Автомобил йўлларини таъмирлашга лойиҳа-смета ҳужжатлари одатда бир босқичда ишлаб чиқилади, яъни ишчи лойиҳа.

Автомобил йўлини таъмирлашнинг ҳужжатлари таркибига қуйидагилар киради; йўлни таъмирлаш қийматининг умумлаш сметаси ҳисоб-китоби, таъмирловчи комплекс таркибига кирувчи алоҳида иншоотлар ва бинолар бўйича объект сметалар, бошқа турдаги алоҳида ишлар ва харажатлар бўйича смета ҳисоб-китоблари, ШНҚ меъёрлари ва ЕРЕР тўпламларида кўзда тутилмаган алоҳида иш турлари ва харажатларнинг бирлик қиймати маҳаллий шарт-шароитлар билан боғланган материаллар, буюмлар ва яримфабрикатлар қийматларининг калкулятсияси.

Йўлни таъмирлаш қийматининг умумлашма сметаси ҳисоб-китобини тасдиқлангунга қадар иш бажарувчи ташкилотларнинг розилиги олинади. Умумдавлат аҳамиятига эга бўлган йўлларни таъмирлаш учун тузилган лойиҳа- смета ҳужжатлари, таъмирлашнинг смета қийматига қараб, йўл бошқармалари, ПРСО, “Ўзбекистон автомобил йўллари қўмитаси томонидан тасдиқланади, маҳаллий йўллар учун эса маҳаллий ҳокимиятлар томонидан тасдиқланади.

Қурилиш смета қийматининг меъёрий базаси

Қурилишда нархларнинг шаклланиши жараёни Давлат томонидан смета бўйича меҳнат  йўл - қурилиш машиналарининг иш вақти, қурилиш материаллари, буюмлар, конструксиялар яримфабрикатлар сарфини мажбурий меъёрлаш, қурилиш ишчилари иш ҳақларини ҳисоблашга ягона таъриф тузилишини қўллаш, қурилиш материаллари. буюмлар, яримфабрикатларга ягона улгуржи нархларнинг белгилаш, қурилиш машиналаридан фойдаланишнинг смета нархларининг белгилаш, ягона транспорт тарифлари ва электр энергияга тарифларини ўрнатиш йўли билан назорат қилинади ва тартибга солинади.

Смета меъёрлари - бу бир бирлик қурилиш иш ҳажми иншоотнинг конструктив элементига тўғри келадиган тўғридан-тўғри харажатларининг (қурилиш материаллари, меҳнат ва иш ҳақи, қурилиш машиналарининг иш вақти) алоҳида элементлари миқдорининг натурал кўринишидаги ифодасидир.

Тўғридан-тўғри харажатлар элементлари бўйича натурал смета меъёрлари ва қиймат (нарх) кўрсатгичлари мажмуи смета нормативлари тизимини ҳосил қилади.

Қўлланиладиган барча смета меъёрлари қурилиш тармоқлари, вазифаси, иш турлари ва йириклашганлик даражаси бўйича турларга ажратилади.

Қурилиш тармоқлари бўйича смета меъёрлари фуқаро, саноат, транспорт ва бошқа қурилиш турлари бўйича дифференцияланади.

Вазифасига кўра ишларнинг смета қийматини аниқлаш учун хизмат қилувчи ва бошқа ишлар ва харажатлар миқдорини ҳисоблаш учун керак бўладиган нормативларга ажратилади.

Йириклашганлик даражаси бўйича меъёрлар элементлар бўйича, яъни алоҳида иш турлари йириклаштирилган (конструктив элементлар ва бино ҳамда иншоотларнинг йирик ўлчагичлари) меъёрларга диференсиялланади.

Автомобил йўллари, кўприклар ва бошқа йўл иншоотларининг смета қийматини аниқлаш учун қўлланиладиган асосий меъёрлар қуйидагилардан иборат:

  1. Йириклаштирилган смета меъёрлари (УСН) ягона раён бирлик қийматлари (ЕРЕР) ни тузиш учун фойдаланиладиган қурилиш конструксиялари ва ишлари учун элемент смета меъёрлари (ЕСН) қурилиш смета қиймати ҳисоб-китобининг тўғрилиги қўлланиладиган смета меъёрлари ва нархларининг ишончлилиги ва реаллиги бўйича аниқланади. Смета нормативларини ишлаб чиқариш, ишлаб чиқариш меъёрлари –қурилиш, монтаж ва қурилиш – таъмирлаш ишларининг ягона меъёрлари ва нархлари (ЕНиР), қурилишни ташкил этишнинг тежамли ва тараққийпарвар лойиҳа ечимларига асосланади.

Ресурслар харажатининг смета меъёрлари, оператив-ишлаб чиқаришни режалаштириши ва меъёрлаштиришда фойдаланиладиган ишлаб чиқариш меъёрлари (ЕНиР)дан шу билан фарқ қиладики, улар маълум бир йириклаштирилган ишлар мажмуига, ўртача технология ишларини бажаришнинг ўртача услубиёти, смета меъёрлари ишлаб чиқарилаётган пайтдаги техника тараққиётининг тавсиясини ҳисобга олган ҳолда белгиланади.

Элементлар бўйича смета меъёрларининг барча йўналишларида 16 мингдан ортиқ меъёрлари жамланган.

Ҳар бир смета меъёри норма, параграф, конструктив элемент ёки иш турининг номи, меъёр аниқлашган элементининг ўлчов бирлиги, меъёрида ҳисобга олинган қурилиш жараёни ва ишлар таркиби ҳамда сон кўрсатгичларига эга бўлган жадвалдан ташкил топган. Элемент смета меъёрининг номери икки қисмдан ташкил топган: биринчи қисм – тўплам Но иккинчи қисм меъёрининг тўпламдаги тартиб рақами. Элемент смета меъёрлари қурилиш ишлаб чиқаришнинг тармоқ бўйича ўртача технологик даражасини акс эттирганлиги сабабли, лойиҳа бўйича ишларни бажаришнинг ўзига хос шарт-шароитлари қурилиш меъёрлари ва қоидалари (ШНҚ) нинг тегишли тўпламларида келтирилган тўғрилаш коеффитсентлари ёрдамида ҳисобга олинади.

  1. Ягона раён бирлик қийматлари (ЕРЕР) бино ва иншоотлар қурилишининг смета қийматининг аниқлаш, смета қийматининг йириклаштирилган нормативларини, бино ва иншоотлар қурилиши прейскурантларини ишлаб чиқиш ва бажарилган ишлар учун ҳисоблашишга хизмат қилади.

Ягона раён бирлик қийматлари (ЕРЕР) турли қурилиш ишларини бажаришга бўладиган тўғридан-тўғри харажатларни ҳарактерлаб, қурилиш конструксиялари ва ишлари учун элемент смета меъёрлари, материаллар, буюмлар ва конструксиялар учун ўртача раён нархлари, қурилиш машиналари тасарруф этишнинг смета баҳолари асосида тузилган.

Ягона раён бирлик қийматлари (ЕРЕР) нинг ҳар бир йўналиши техник қисмдан ва конструксиялар ёки ишларнинг қабул қилинган бирлигига тўғри келадиган тўғридан-тўғри ифода этган (харажатлар) бирлик қийматлари жадвалидан иборат.

Ягона раён бирлик қийматлари (ЕРЕР) дан фойдаланиш қоидалари, қурилиш конструксиялари ва ишларига ягона раён бирлик қийматларини қўллаш бўйича кўрсатмаларда келтирилган.

Барча қийматлар (россенкалар) уч гуруҳ бўйича диференсия қилинган: барча турдаги харажатлар ҳисобга олинган қийматлар (россенкалар) (масалан, ер ишлари учун);

Детал ва конструксияларни монтаж қилиш қийматлари, бунда ўрнатиладиган конструксия ва деталларнинг қийматлари ҳисобга олинмаган, чунки улар тегишли сметаларда ҳисоб-китоб қилинган (масалан, детал ва конструксияларни монтаж қилиниши нархини аниқлашда);

Маҳаллий қурилиш материалларнинг нархлари ҳисобга олинмаган ҳолда, фақат бу материалларнинг қабул қилинган ишлар ўлчамига сарфи миқдорини кўрсатувчи қийматлар. Бу гуруҳ қийматлари йўл қопламасининг барча қатламлари қийматини аниқлаш учун қўлланилади. Автомобил йўллари қурилиши қийматини аниқлашда бу қийматлар маҳаллий шарт-шароитларга «боғланиши» керак.

  1. Қурилиш машиналаридан фойдаланиш бўйича смета нархлари тўплами, машина ва механизмларнинг турлари ва типлари бўйича ишлаб чиқарилган бўлиб, қурилиш машинаси ишининг 1-машина/соати учун смета нархларидан ташкил топган. Бир машина/соат ишлашнинг қийматида қуйидаги норматив харажатлар ҳисобга олинган: бирданига бўладиган харажатлар (машинани етказиб келиш, кўчириш, монтаж ва демонтаж қилиш), йиллик харажатлар (машиналарни 1 соат ишига тўғри келадиган тўлиқ таъмирлаш ва тиклашга амортизатсия), жорий харажатлар (машиналарни бошқарувчи, уларга техник хизмат кўрсатувчи, жорий таъмирловчи, ёйилган смета ускуналарини тикловчи ва таъмирловчи ходимларни таъминлаб туришга, энергоресурсларга, ёрдамчи материалларига, механизатсия бошқармасининг устама харажатларини қоплашга бўладиган ҳаржатлар).
  2. Материаллар, буюмлар ва конструксияларга ўртача раён нархлари тўплами материаллар, буюмлар ва конструксияларнинг смета қийматларини аниқлаш қоидаларидан иборат бўлиб, қуйидаги қисмлардан иборат:
    1. қурилиш материаллари.
    2. қурилиш конструксиялари ва деталлари.
    3. Санитар-техник ишлари учун материаллар ва буюмлар.
    4. Маҳаллий материаллар.
    5. Монтаж ва махсус қурилиш ишлари учун материаллар, буюмлар ва конструксиялар.

Четдан келтирилган материаллар қиймати қурилишда нарх шаклланиши шароитлари бўйича тақсимлаб чиқилган, ҳудудий раёнлар бўйича тўпламнинг И- қисмига асосан аниқланади. Қурилиш материаллари, конструксиялари ва деталларининг ўртача раён нархлари материалларни, буюмларни, конструксияларни қурилишнинг объектолди омборхонасигача етказиб келиш билан боғлиқ бўлган барча харажатларни ҳисобга олади.

Тўпламнинг 5-қисмдаги маълумотлар, маҳаллий материаллар, буюмлар ва конструксияларнинг смета нархларини ҳисоблаш ва ягона раён бирлик қийматлари (ЕРЕР) ни маҳаллий шароитга боғлаш учун хизмат қилади.

  1. Қурилиш-монтаж ишларини қиш мавсумида бажарилганда бўладиган қўшимча харажатларни аниқлаш қоидалари.
  2. Вақтинчалик бино ва иншоотлар қурилиши учун смета меъёрларини ишлаб чиқиш ва қўллаш қоидалари.
  3. Қурилиш қийматининг йириклаштирилган кўрсатгичлар (УПСС) умумфойдаланиш автомобил йўллари қийматини аниқлашга мўлжалланган бўлиб, ўз таркибига тўғридан-тўғри харажатлар, устама харажатлар ва режавий жамғармаларни олади. Қурилиш-монтаж ишларининг қиймат кўрсаткичлари ЕРЕР нинг базис сифатида қабул қилинган биринчи ҳудудий раёни учун ҳисоблаб чиқилган. Қурилиш қийматининг йириклаштирилган кўрсаткичлари (УПСС) дан бошқа раёнларда фойдаланилганда тўғрилаш коеффитсиентлари қўлланилиши керак.

Йўл қурилишида ҳар бир конкрет даврида қўлланиладиган смета нормативлари:

-амал қилиб турган режалаштириш услублари ва йўл хўжалиги фаолиятига баҳо беришнинг нархлар шаклланиши тизими билан боғлаши;

-йўл объектларининг смета қийматлари қурилишда қўлланилаётган саноат маҳсулотларига нисбатан амалда бўлган нархлар, юкларни ташишга ва электр энергияга бўлган тарифларнинг акс этишини таъминлаши;

-йўл қурилиши самарадорлигини оширишга, моддий-техника ва меҳнат ресурсларини тежамлиги смета меъёрлари ва нархларнинг рағбатлантирувчи ролининг ошишини таъминлаши;

-смета ҳисоб-китобларининг ишончлиги ортиб боргани ҳолда, смета ҳужжатларининг тузишни соддалаштиришга имкон яратилиши керак.

Ягона раён бирлик қийматлари (ЕРЕР)ни маҳаллий шарт-шароитларга боғлаш(мослаш)

Маҳаллий қурилиш материалларидан фойдаланишни кўзда тутувчи, қурилиш конструксиялари ва ишлари ягона раён бирлик қийматлари (ЕРЕР), фақат қурилишнинг маҳаллий шарт-шароитларига боғлангандан кейингина қўлланилади.

Боғлаш смета қийматининг тўғридан-тўғри харажатларини баҳолашда ҳисобга олинмаган маҳаллий материаллар, буюмлар ва конструксияларнинг франко қурилиш майдони томонидан аввалдан калкулятсия қилинган смета нархлари асосидаги смета қийматини қўшиш орқали амалга оширилади. Қурилишнинг маҳаллий шароитларга боғланган ягона раён бирлик қийматлари асосида вазирликлар ва идоралар бирлик қийматларнинг қуйидаги турлардаги каталогларини тузадилар:

-саноат - қурилиш зоналари ва алоҳида қишлоқ қурилиши раёнлари бўйича махсуслашмаган қурилиш учун умумтармоқ баҳолар каталоги;

-ихтисослашган қурилиш, шу жумладан линиявий қурилиш учун идораларга қарашли каталоглар;

-йирик қурилиш учун, аеродромларнинг учиш - қўниш поласалари ва автомобил йўлларини қуриш учун уларнинг смета қийматидан қатъий назар қурилишни таъминловчи йўлларга, хўжаликлар ичидаги, қурилиш ҳудудидаги аҳоли яшаш пунктларидаги корхоналарга 3 км гача бўлган кириб-чиқиш йўллари бундан мустасно.

Қурилиш баҳолари қурилиш шарт-шароитларини қоплашда материалларнинг смета қийматлари ёрдамчи жадвал бўйича ҳисобланади. Ягона раён бирлик қийматлари (ЕРЕР)ни тузишда кўзда тутилмаган материаллар жадвалнинг «Қийматлашда ҳисобга олинмаган материал ресурслар» графасида кўрсатилган бўлиб, у ерда бу материалларнинг номлари, техник ҳарактеристикаси ва сарфланиш меъёрлари келтирилади. Уларнинг смета қийматлари бир бирлик материалнинг смета нархини унинг сарфланиш меъёрига кўпайтириб ва ягона раён бирлик қийматини ишлаб чиқаришда ҳисобга олинган материалларнинг смета қийматларига қўшиб топилади.

Ягона раён бирлик қийматлари (ЕРЕР) асосида сметалар тузишда (қурилишнинг маҳаллий шароитларига боғланган) қўшимча равишда қуйидагилар ҳисобланади:

-локал сметаларда – оширувчи раён коеффитсиентлари қўлланилиши сабабли ишчилар иш ҳақининг ортиши;

-автомобил йўллари қурилиш қийматининг умумлашма смета ҳисоб – китобида – электр энергия ва сиқилган ҳавога бўладиган харажатлардаги фарқ, агар қурилиш улар билан ЕРЕРда қабул қилинган нархлардан бошқа нархларда таъминланса, олиб келинадиган материалларни ташишда бўладиган харажатлардаги фарқ, агар уларнинг ташилиш масофаси ЕРЕРда қабул қилинганига нисбатан ўзгарган бўлса, қўшимча харажатлар, агар қурилиш ишлари қиш мавсумида олиб борилса ва бошқалар.

Смета ҳисоб-китобларида материаллар, буюмлар ва яримфабрикатларнинг смета қийматларини аниқлаш

ЕРЕРни маҳаллий қурилиш шароитларига (мослашда) боғлашда тўғридан-тўғри харажатларнинг ҳисоб-китобида материаллар, буюмлар, яримфабрикатлар фронка - қурилиш майдони нархлари бўйича ҳисобга олинади, унинг таркиби етказиб берувчининг улгуржи нархи, таъминот ва сотиш билан шуғулланувчи ташкилотларнинг устама ҳақлари, материаллари, омборхона харажатларидан ташкил топади.

Улгуржи сотиш нархлари давлат томонидан франко турлари бўйича белгиланган. Франко тури улгуржи нархларда ҳисобга олинган транспорт харажатлари таркибини аниқлайди.

Маҳаллий материалларнинг улгуржи сотилиш нархлари ШНҚ тегишли тўплами бўйича аниқланиб, франко турлари бўйича ҳарактерланади, масалан жўнатиш станцияси франко-вагони, ишлаб чиқарувчи корхона ҳудуди транспорт воситалари франкоси ва материал тури ҳамда ҳудуд (Республика) га боғлиқ равишда бошқалар қум, шебен, шағал, тош учун улгуржи нархлар жўнатиш станцияси франко вагонларида, асфалт-бетон қоришмалари учун эса - транспорт воситаси франкосида белгиланган. Руда бўлмаган барча табиий материалларга, асфалт-бетон ва асфалтбетум саноати маҳсулотларига улгуржи нархлар бешта ҳудудий пояс бўйича, бетон қоришма, бетон буюмлари учун ўн иккита ҳудудий пояс бўйича диференсияланган.

Қурилиш шароитида тайёрланадиган яримфабрикатлар (агар ШНҚда уларга улгуржи нархлар белгиланмаган бўлса)нинг улгуржи нархи уларни тайёрлаш учун зарур бўлган ресурслар сарфини калкулятсия қилиш орқали аниқланади. Бунда меҳнат, иш ҳақи, материаллар иши элемент смета меъёрлари бўйича бир бирлик материалларнинг смета нархи асфалт-бетон, цемент-бетон заводининг  объект олди омбор-фронка нархи бўйича, машиналарни ишлатилишининг смета нархлари ШНҚ бўйича аниқланади.

Таъминлаш-сотиш ташкилотларининг устамалари фақат ташиб келтириладиган материаллар бўйича уларнинг улгуржи нархлари таркибига кирмаган ҳолатларда ҳисобга олинади. Транзит устамалар ишлаб чиқарувчи заводдан қурилиш объектига, оралиқ омборларни четлаб, ўтиб таъминот фондларига мувофиқ етказиб бериладиган материаллар учун белгиланган.

Транспорт харажатлари франко тури, улгуржи нархлар ва қурилиш лойиҳасида қабул қилинган транспорт хизмати схемасига мувофиқ аниқланади.

Смета ҳисоб-китобларида транспорт харажатлари ШНҚ нинг қурилиш учун юкларни ташиш смета нархлари тўпламининг И-қисми темир йўлларда ва автомобилларда ташиш ва ИИ-қисми дарё транспортида ташиш бўйича аниқланади.

Смета ҳужжатларида барча транспорт харажатлари калкулятсия тузиш орқали ҳисобланади. Темир йўлларда ташиш баҳоси таркибига юклаш-тушириш ишларига, ҳаракатланувчи қисмни етказиб бериш ва тозалаш ҳамда ташиш ҳақи киради. Ташиш ҳақи юкнинг тариф квалификатсияси (тариф схемасининг) ва тариф масофасига кўра аниқланади. Автомобилларда ташиш ҳақи юклаш-туширишга, харажатлар ва ташиш ҳақидан ташкил топади. Ташиш ҳақи юкнинг синфи (класс) пояс коеффитсенти орқали ҳарактерланувчи юкни ташиш ҳудуди ва юкни ташиш масофасига боғлиқ. Алоҳида ҳолатларда ШНҚ да келтирилган тариф ҳақига оширувчи коеффитсентлар қўлланилади, масалан, ўзи ағдаргич автомобилларда 15 км дан ортиқ масофага юк ташилганда тупроқ йўллардан фойдаланилганда ва ҳоказо.

Омборхона харажатлари - йўл хўжалиги омборхоналарини яроқли ҳолда ушлаб туришга, материалларни қабул қилиш ва чиқаришни ҳужжатлаштиришга, юкларни йўлларда ва омборхонада йўқотишлари ва ишдан чиқишларига бўладиган харажатларда белгиланади. Бу харажатларнинг миқдори материалларнинг объект олди омбор-франко қийматидан 2 фоиз миқдорида қабул қилинади.

Материаллар, буюмлар ва конструксияларнинг смета қийматлари смета ҳисоб-китобларида калкулятсия тузиш йўли билан аниқланади.

ШНҚ да келтирилган ташиб келтириладиган материалларнинг ўртача раён смета нархлари материаллар, буюмлар ва конструксияларни қурилишнинг объектолди омборхонасигача етказиб келиш билан боғлиқ бўлган барча харажатларни ўз ичга олади: улгуржи нархлар, таъминот ва сотиш билан шуғулланувчи ташкилот устамаси, тарага харажатлар, тахлаш ва реквизитлар, транспорт  ва юклаш-тушириш харажатлари ва омборхона харажатлари. Бу материалларнинг смета нархлари темир йўл станциялари, портлар, пристанлардан 30 км радиусда бўлган қурилишлар учун мажбурийдир, пўлат конструксиялар учун эса 10 км радиусда.

Шартномавий нархлар

Йўл хўжалигида ва капитал қурилишда йўл - қурилиш ва таъмирлаш ишларини пудрат усулида бажаришда иқтисодий бошқарув услубининг муҳим таянчларидан бири бўлган шартномавий нархларига ўтилган.

Шартномавий нархлар – бу амалдаги норматив ҳужжатларга мувофиқ, буюртмачи ва пудратчи томонидан, бош лойиҳачи ташкилот ва ёрдамчи пудратчи ташкилотлар иштирокида бинолар, иншоотлар, корхоналар, ишга туширилувчи комплексларни қуриш учун аниқланган нархдир.

Шартномавий нархларга ўтишдан кўзда тутилган мақсад - қурилишни норматив муддатларда амалга ошириш, қурилаётган объектларнинг техникавий савиясини кўтариш, йўл-қурилиши маҳсулотининг ресурсталаблигини ва унинг қийматини камайтиришдан иборат. Шартномавий нархларнинг асосий ҳусусияти шундаки - улар нархлар шаклланишининг энг муҳим икки тамойили - умуммажбурий смета меъёрлари ва баҳолари қўлланилишига асосланган, марказлашган смета меъёрлаштириш тамойили ва конкрет объектда қурилиш-монтаж ишларини бажаришнинг реал шарт-шароитларини ҳар томонлама ҳисобга олиш тамойилларини бирлаштириш асосида яратилади. Шартномавий нархнинг асосида қурилиш-монтаж ишларининг смета қиймати ётади. Ундан ташқари унинг таркибига пудратчи фаолиятига тегишли бўлган бошқа харажатларнинг ва қурилиш объектининг умумлашма смета ҳисоб-китобида ҳисобга олинадиган, пудратчи қурилиш ташкилоти фаолиятига тегишли кўзда тутилмаган ишлар ва харажатлар резервининг бир қисми қўшилади.

Конкрет иш тури ёки конструктив элемент учун шартномавий нархни қуйидаги формула ёрдамида ҳисоблаш мумкин:

Сдог=Ссмрпрг

Бу ерда:

Ссмр-лимитланган харажатлар, шу жумладан, вақтинчалик бинолар ва иншоотларга, ШНҚ меъёрларида ҳисобга олинадиган, қурилишни ташкиллаштириш лойиҳасида кўзда тутилган смета меъёрларидан ортиқ, ишларни қиш мавсумида бажарилганда бўладиган қўшимча харажатлар, кўчиб юрувчи электростанциялар электр энергиясидан фойдаланилганда электр энергияга бўладиган харажатлардаги фарқ, ташиб келтириладиган материалларни транспортировка қилиш қийматининг фарқи, юклаш-тушириш ишларига қўшимча харажатлар ва бошқалар ҳисобга олинган ҳолда аниқланган объект сметаси бўйича қурилиш-монтаж ишларининг смета қиймати;

Ппр-буюртмачи томонидан компенсатсия қилинадиган, қурилиш-монтаж ишлари таркибига кирмайдиган бошқа ишлар ва харажатлар; шу жумладан:

Меҳнатга ҳақ тўлашнинг аккорд тизимини қўллаш билан боғлиқ бўлган харажатлар; кўчиб юрувчи қурилиш-монтаж ташкилотлари ишловчиларига қўшимча тўловлар; қўшимча таътиллар бериш билан узоқ муддат ҳизматлари учун тўланадиган ҳақ билан боғлиқ бўлган харажатлар; ташкилий равишда ишчиларни ишга олиш билан боғлиқ харажатлар; пудратчи ташкилот ишловчиларини бошқа қурилишларга командировка қилишга бўладиган харажатлар.

Лойиҳада кўзда тутилган илмий текшириш ва тажрибаларга харажатлар; қурилиш-монтаж ишларини вахта услубида бажариш учун қўшимча тўлов.

Баъзи материалларнинг улгуржи ва чегаравий нархлари орасидаги фарқлар. Ундан ташқари бошқа ишлар ва харажатлар таркибига ишларни юқори суъратларда олиб бориш ва қуришни янгидан ўзлаштирилаётган раёнларда олиб бориш билан боғлиқ бўлган пудратчининг қўшимча харажатлари ҳам киритилади.

Рп-умумлашма смета қийматининг ҳисоб-китобларида ҳисобга олинган кўзда тутилмаган ишлар ва харажатлар учун белгиланган умумий резерв маблағларнинг бир қисми; бундан буюртмачи томонидан етказиб бериладиган материаллар, буюмлар ва конструксиялар қийматига тўғри келадиган сумма мустасно.

Шартномавий нархлар таркибига сметада аниқланган, лекин пудратчи фаолиятига тегишли бўлмаган харажатлар киритилмайди: ер майдони ажратилишини расмийлаштириш харажатлари; иншоот ўқларини белгилаб чиқиш, янги ерларни ўзлаштириш харажатларини қоплаш, эгаллаб турилган ерлар учун компенсатсия, бино ва иншоотларни бузиш, объектларни ўз вақтида ёки муддатидан олдин ишга туширилишини мукофотлаш билан боғлиқ бўлган харажатлар; авторлик техник назоратига харажатлар, лойиҳа ва изланиш ишлари қиймати.

Кўзда тутилмаган ишлар ва харажатлар учун резервнинг бир қисмини шартномавий нархларга киритиш резервнинг функсионал вазифаси билан боғлиқ бўлиб, у пудратчи ташкилотнинг ишларини бажариш услубининг ўзгариши, сметада кўзда тутилган катта харажатлар талаб қилувчи қурилиш машиналари ва механизмларидан фойдаланиш оқибатида юзага келадиган қўшимча харажатларини қоплашга йўналтирилади.

Шартномавий нархларга резерв маблағлар бир қисмини киритишнинг иқтисодий маъносини объектларни ўз вақтида ишга туширишга топширилишига эришиш учун мавжуд резервлардан фойдаланишда қурилиш ташкилотининг маневрлигини таъминлаш, иқтисодий мустақилликни кенгайтириш ва ўз фаолиятининг натижалари учун иқтисодий жавобгарликни оширишдан иборат.

Резервнинг бу қисми лойиҳанинг ишчи ҳужжатларини ишлаб чиқиш босқичида ўзгартиришлар киритилиши, қурилиш жараёнида илгари ишчи хизматлар ва сметаларда ҳисобга олинмаган ишлар аниқланиши сабабли смета қийматларига аниқликлар киритилиши туфайли пудратчи ташкилотнинг қўшимча харажатларини қоплашга хизмат қилади. Кўзда тутилмаган ишлар ва харажатлар резерви аввал бошда аниқланган смета қийматининг стабиллигини таъминлаш, илмий-техника тараққиётининг ривожланиши ва у эришган натижаларни ишлаб чиқаришга жорий этилиши билан боғлиқ бўлган, иқтисодий жиҳатдан асосланган харажатларни қоплашга йўналтирилган иқтисодий дастгоҳдир.

Шартномавий нархлар пудрат шартномалари тузиш учун ҳамда, бажарилган ишлар, пудратчи томонидан қилинган, лойиҳа-смета ҳужжатларида, техник иқтисодий асослаш ва техник - иқтисодий ҳисоб-китобларда кўзда тутилган харажатлар учун ҳисоб - китобларга асосдир. Қурилиш-монтаж ишларининг ҳажми ва таркибида ўзгариш содир бўлмаса, шартномавий нархлар бутун қурилиш даври мобайнида ўзгармаслиги лозим.

Лойиҳа ечимларини такомиллаштириш натижасида объектнинг ишчи ҳужжатлар сметаларида аниқланган смета қиймати билан шартномавий нархлар фарқидан тежам ҳосил бўлиши мумкин. Бу тежамнинг 25 фоизи давлат бюджетига йўналтирилади. Тежамнинг қолган қисми (75 фоизи) бош пудратчи томонидан қурилиш, монтаж ва лойиҳачи ташкилотларга ҳар бирининг қурилиш баҳосини камайтиришга қўшган ҳиссасини ҳисобга олган ҳолда тақсимлаб берилади. Пудратчи қурилиш ташкилотлари тежамдан олинган ушбу маблағни иқтисодий рағбатлантириш фондларига йўналтирадилар.

Агар ишларнинг ҳақиқий қиймати ва харажатлар шартномавий нархдан ортиб кетса, нархлар қайта тасдиқланмайди, қўшимча харажатлар эса бажарувчи ташкилотлар ишлаб чиқариш хўжалик фаолиятлари натижаларига ўтади.

Шартномавий нархларни лойиҳанинг умумлашма смета ҳисоб-китоблари асосида (лойиҳалаштиришнинг биринчи босқичи) ёки амалдаги смета меъёрлари ва нархлар тизимига қатъиян риоя қилинган ҳолда ишлаб чиқилган техник-иқтисодий асослаш ёки техник-иқтисодий ҳисоб-китоблар (лойиҳалаштиришдан аввалги босқич) асосида аниқланади.

Шартномавий шартларни мувофиқлаштиришга асос бўлувчи лойиҳа-смета ҳужжатлари мажбурий равишда давлат экспертизасидан ўтказилиши ва экспертиза натижасига мувофиқ равишда тўғриланиб чиқилиши керак. Умумлашма смета ҳисоб-китобига лойиҳа ташкилоти томонидан тузилган қурилиш таркибига кирувчи барча объектлар бўйича, ҳамда бутун қурилиш бўйича шартномавий нархлар ведомостлари илова этилиши керак. Бу ведомост буюртмачи ва лойиҳа ташкилотининг шартномавий нархлар даражаси бўйича таклифи бўлади (узил-кесил). Қатъий шартномавий нархлар буюрмачи, пудратчи ва лойиҳа ташкилотлари ўртасидаги келишув асосида аниқланади.

Агар лойиҳа ечимларини такомиллаштириш бўйича таклифлар пудратчи ташкилотлар томонидан ишлаб чиқилса ва жорий қилинса, шартномавий нархлар камайтирилмайди.

Смета ҳужжатларини экспертиза қилиш ва тасдиқлаш

Белгиланган тартибга мувофиқ иншоотнинг смета қийматига боғлиқ равишда лойиҳа-смета ҳужжатлари экспертизадан ўтказилади.

Экспертиза вақтида қуйидагилар текширилади:

-қурилишнинг мақсадга мувофиқлиги ва техник - иқтисодий жиҳатдан асосланганлиги;

-қабул қилинган техник ечимлар ва қурилиш муддатининг қурилиш меъёрлари ва қоидалари (ШНҚ)нинг амалдаги меъёрларига мувофиқлиги;

-амалдаги смета меъёрлари ва нархларга мувофиқ равишда, смета ҳужжатлари ишлаб чиқилишининг ва қурилиш смета қиймати аниқланишининг тўғрилиги.

Экспертиза натижалари бўйича аниқлаштириб чиқилган лойиҳа-смета ҳужжатлари, шартномавий нархлар лойиҳаси билан биргаликда бош пудратчи қурилиш ташкилотига мувофиқлаштириш учун тақдим этади. Шартномавий нархларни мувофиқлаштириш учун пудратчига лойиҳа-смета ҳужжатлари тақдим этилган кундан бошлаб 45 кунлик мухлат белгиланган.

Бош пудратчи белгиланган тартибда ёрдамчи пудратчи қурилиш-монтаж ташкилотлари иштирокида лойиҳа-смета ҳужжатлари ва шартномавий нархлар лойиҳасини кўриб чиқишни ташкиллаштиради. Кўриб чиқиш натижасида умуман лойиҳа бўйича ва қурилиш таркибига кирувчи ҳар бир объект бўйича тегишли ҳисоб-китоблар ва норматив ҳужжатларга асосланган мулоҳазалар тайёрланиши керак. Мулоҳазалар буюртмачига жўнатилади.

Буюртмачи бош лойиҳачи ташкилот иштирокида бош пудратчининг мулоҳазаларини кўриб чиқади ва 10 кунлик мухлат ичида барча мулоҳазалар бўйича хулоса тайёрланади. Шартномавий нархлар бўйича мулоҳазалар алоҳида кўриб чиқилади. Барча объектлар ва умумқурилиш бўйича шартномавий нархлар келишилгандан кейин бош лойиҳачи ташкилот шартномавий нархлар ведомостини тўғрилаб чиқади ва қурилишнинг тўлиқ смета қийматини аниқлайди. Бу қиймат қурилишнинг тасдиқланган баҳоси бўлади.

Бош пудратчи билан шартномавий нархларни мувофиқлаштириш бир вақтнинг ўзида қурилиш қийматининг умумлашма смета ҳисоб-китобини ҳам мувофиқлаштириш саналади.

Шартномавий нархлар мувофиқлаштирилиб бўлгандан сўнг лойиҳани тасдиқлаш учун тегишли инстанцияга тақдим этиш мумкин.

Лойиҳачи ташкилотлар буюртмачининг топшириғи бўйича ишлаб чиқилган лойиҳани тасдиқловчи инстанцияларда ҳимоя қиладилар. Ишлаб чиқилган лойиҳа-смета ҳужжатларининг тўлиқ комплекти лойиҳа буюртмачисида ва лойиҳа ташкилотида сақланади. Асосий лойиҳа материаллари: (умумий ёзма изоҳ, бош режа, қийматнинг умумлашма смета ҳисоб-китоби, шартномавий нархлар ведомости, бирлик қийматлар каталоги) номерланган бўлиши, тегишли муҳр билан тасдиқланган ва қўл қўйилган бўлиб, тасдиқланиши тўғриси ёзуви ва тасдиқланиш санасига эга бўлиши керак. Лойиҳа-смета ҳужжатини тасдиқланганлиги тўғрисидаги ҳужжат давлат ягона иш юритиш тизимига мувофиқ келадиган буйруқ, қарор ёки фармойиш бўлиши мумкин. Шундай қилиб, йўл хўжалигида амал қилаётган нарх шаклланиш тизими иқтисодиётнинг экстенсив ривожланиш шароитида юзага келди. Бунинг натижасида йўл қурилиш маҳсулотининг нархи йўл таъмирлаш қурилиш ишлаб чиқаришнинг иқтисодиётга, иқтисодий ричаг сифатида етарлича таъсир ўтказа олмайди. Нархларда нафақат смета нархлари шаклланишининг янги тамойиллари ўз аксини топиши, балки йўл тармоғи ва унинг маҳсулотининг исътемолчиси-ҳудуд иқтисодий механизмининг фаолият кўрсатиши хусусиятлари ҳам акс этиши керак.

Смета нархлари шаклланишини такомиллаштириш қуйидагиларга йўналтирилиши керак:

-йўл ва йўл иншоотларини қуриш ва таъмирлашнинг барча харажатларида нафақат йўл тармоғининг, балки йўл маҳсулоти истеъмолчиларининг ҳам иқтисодий манфаатлари чамбарчас ўзаро боғланиши керак;

-лойиҳалаштириш ва қурилиш жараёнида смета қийматларининг асосланмаган ҳолда ортишига тўсиқ қўйилиши керак;

-нархларнинг ва нарх шаклланиши механизмининг қурилиш муддатларини қисқартириш ва ресурсларни тежаш борасидаги ролини кучайтириш керак.

 Йўл ишларида фойда ва рентабеллик

Йўл қурилиш ташкилотлари фаолиятининг якуний иқтисодий натижасини белгиловчи энг муҳим кўрсаткич фойда ҳисобланади (таъмирлаш - қурилиш ишлаб чиқариши бўйича эса тежам).

Корхоналар (бирлашмалар) фойдасидан олинадиган солиқ давлат бюджети даромадининг энг муҳим манбаларидан бири бўлганлиги сабабли, фойда миқдорини ошириш иқтисодиёт ривожланишининг энг муҳим шартларидан бири саналади.

Йўл қурилиш ташкилотининг оладиган фойдаси, унинг балансида бўлган барча бўлимлар, ёрдамчи корхоналар ва хизмат кўрсатувчи хўжаликлар олган фойдаларнинг йиғиндисидан иборат бўлади:

-қурилиш маҳсулотини реализатсиясидан олинадиган фойда (йирик қурилиш-монтаж ишлари комплексларини ва тугалланмаган қурилиш объектларини буюртмачига топширишдан олинадиган фойда) Пр

-ёрдамчи ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатувчи хўжаликларнинг маҳсулотлари ва хизматларини ҳамда моддий бойликларни чекка ташкилотларга реализатсия қилинишидан олинадиган фойда, Пр;

-реализатсиядан ташқари режалаштирилган даромадлар Двр ва харажатларнинг Рвр умумий йиғиндиси. У ҳолда йўл ташкилотининг баланс бўйича оладиган фойдаси:

Йўл қурилиш ташкилоти оладиган фойданинг асосий қисми (90-95фоиз) қурилиш-монтаж ишларини топширилишидан ҳосил бўлиб, бажарилган ишларнинг смета қийматлари билан ҳақиқий таннарх ўртасидаги фарқга тегишли компенсатсияларни қўшиб ҳисобланади.

Фойданинг умумий миқдори бажариладиган ишларнинг структурасига, қурилиш ташкилоти фаолиятининг масштабига ва бошқа бир қатор омилларга боғлиқ бўлиб, бу турли ташкилотлар фаолиятларини таққослашни истисно қилади. Шу сабабли режавий ва таҳлилий ҳисоб-китобларни амалга ошириш пайтида корхона ишлаб чиқариш хўжалик фаолиятининг самарадорлигини билдирувчи кўрсаткич-рентабеллик аниқланади. Рентабеллик – баланс бўйича олинган давр мобайнида йўл қурилиш ташкилотининг ўз кучи билан бажарилган қурилиш-монтаж ишларининг смета қийматига нисбатидан иборат.

Пудратчи қурилиш ташкилотларида фойда миқдорини орттиришнинг бош манбаси, қурилиш-монтаж ишлари таннархини пасайтириш ҳисобланади. Ундан ташқари, баланс бўйича олинган фойда таркибига ноасосий хўжалик фаолиятидан олинадиган фойда ҳам киради. Улар қаторига қуйидагиларни киритиш мумкин:

-ёрдамчи ишлаб чиқариш маҳсулотларини четга реализатсия қилиш;

-ноишлаб чиқариш харажатлари ва йўқотишларни қисқартириш;

-тегишли ҳолатларда жарималар, пенсиялар ва товон пулларини ундириб олиш;

-ортиқча моддий бойликларни реализатсия қилиш ва ҳоказолар.

Тўлиқ хўжалик ҳисоби ва ўз-ўзини молиявий таъминлашга ўтган корхоналар фойда ҳисобига иқтисодий рағбатлантириш фондларини шакллантирадилар ҳамда хўжалик бошқарувининг юқори ташкилотлари ва давлат билан ўзаро иқтисодий алоқалар тизимини амалга оширадилар. Олинган фойда (даромад)ни  тақсимланишида қуйидаги кетма-кетлик кўзда тутилади:

-ишлаб чиқариш фондлари, табиий ва меҳнат ресурслари учун тўловлар;

-қисқа муддатли банк кредитлари учун фоизлар тўлаш;

-давлат (маҳаллий) бюджетига ажратмалар;

-юқори ташкилотнинг ишлаб чиқаришни, фанни, техникани ривожлантириш марказлашган фондини ташкил этиш учун ажратмалар ва резервлар.

Кўрсатилган тўловлар ва ажратмалардан қутилгандан сўнг ташкилот ва корхоналар ихтиёрида қоладиган қолдиқ фойда (даромад) тасдиқланган нормативлар бўйича қуйидаги мақсадларга йўналтирилади:

-ишлаб чиқариш ва ижтимоий ривожланиш фондига;

-моддий рағбатлантириш фондига (хўжалик ҳисобининг фойдани нормативлар асосида тақсимлашга асосланган кўринишини қўлловчи ташкилотлар ва корхоналарда).

Бир қатор йўл хўжалиги ташкилотлари тўлиқ хўжалик ҳисоби ва ўз-ўзини молиявий таъминлашга ўтишда иқтисодий рағбатлантириш фондларини шакллантириш манбаи сифатида режада кўзда тутилган автомобил йўлларини қуриш ва таъмирлашда эришилган тежамдан фойдаланиб, унинг тақсимланиши тартиби юқорида баён этилган тақсимланиш билан бир хилдир.

Даромадни норматив бўйича тақсимланишига асосланган хўжалик ҳисобини қўлловчи ташкилот ва корхоналарда жамоанинг хўжалик ҳисоби бўйича олган даромадидан ишлаб чиқариш ва ижтимоий ривожланиш фонди ҳосил этилган сўнгги қолган қолдиғи ҳисобидан меҳнатга ҳақ тўлаш ягона фонди шакллантирилади.

Автомобил йўлларини қуриш ва таъмирлашда ишлар таннархини пасайтиришнинг асосий йўналишлари

Автомобил йўлларини қуриш ва таъмирлаш қийматини пасайтириш режалаштириш, лойиҳалаштириш, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш ва қурилиш-монтаж ишларини яхшироқ бажариш ҳисобига эришилади.

Смета қийматини пасайтиришга қуйидагилар ҳисобига эришилади:

-режалаштириш босқичида - қурилишнинг ишлаб чиқариш базасини ҳудуд бўйича ратсионал жойлаштириш ва ишлаб чиқариш қувватларини оптимал белгилаб олиш, ишлаб чиқаришни консентратсиялаштириш, ишлаб чиқаришнинг бўлимларини бир маромда ишлашини таъминлаш;

-лойиҳалаштиришда - ҳажмий-режавий ва конструктив жиҳатдан энг мақсадга мувофиқ ечимларни танлаш.

Автомобил йўлларини қуриш ва таъмирлаш ишларининг таннархини пасайтиришни таъминловчилар:

-режалаштирувчи органлар - қурилишни ратсионал жойлаштириш ва консентратсиялаштириш; қурилиш объектларини ратсионал танлаш; қурилишнинг муддатлари ва молиялаштиришни йиллар бўйича оптимал тақсимланишини белгилаш орқали;

-йўл қурувчи ва йўл таъмирловчи ташкилотлар – самаралироқ ишлаб чиқариш фаолияти ҳисобига ишларнинг таннархини пасайтириш орқали амалга оширадилар.

Қурилиш-монтаж ишлари таннархини режалаштиришнинг асосий вазифалари ишлар таннархини пасайтиришнинг мавжуд бўлган реал имкониятларини излаб топиш, йўл қурилиш ва таъмирлаш қурилиш ташкилотларига таннархни пасайтириш бўйича тўғри топшириқларни тўғри белгилаш ва бу топшириқларни бажаришнинг конкрет йўлларини аниқлашдан иборат.

Таннархни пасайтириш бўйича топшириқлар фойда режасига мувофиқ равишда бевосита қурилиш ташкилотлари томонидан ишлаб чиқилади. Таннархни пасайтириш бўйича топшириқларнинг реал бўлишлиги ва имконият даражасидан паст бўлмаслиги учун уни қурилиш ташкилотига режалаштирилган йил учун белгиланган бошқа топшириқлар, ишга тушириладаган қурилиш объектлари, ишлари ҳажми ва меҳнат унумдорлигини кўтариш бўйича қўйилган топшириқлар билан ўзаро мувофиқлаштириш керак.

Автомобил йўлларини қуриш ва таъмирлаш таннархини пасайтиришга қуйидаги асосий йўналишлар бўйича ташкилий-техникавий тадбирларни ишлаб чиқиш ва амалга ошириш ҳисобига эришилади:

-тараққийпарвар меҳнат воситалари ва предметларини ишлаб чиқаришга жорий этиш;

-йўллар ва йўл иншоотлари қурилиши ва таъмирлаш технологик тизимларини такомиллаштириш;

-моддий ва меҳнат ресурслари сарфини қисқартирувчи резервларни излаб топиш ва жорий этиш;

-ишлаб чиқариш бўлимлари, хизмат кўрсатувчи хўжаликлар ва бутун ташкилот фаолиятини оптимал режалаштириш ва бошқаришнинг илғор услублари ва тизимларини жорий қилиш;

-меҳнатни ташкил этишнинг тараққийпарвар усулларини жорий этиш;

-иқтисодий ишларнинг услублари ва шаклларини такомиллаштириш.

Таннархни режалаштириш тўғридан-тўғри калкулятсия қилиш ва омиллар бўйича услубларида амалга оширилади.

Харажатларни калкулятсия қилиш режада кўзда тутилган материаллар сарфи, меҳнат ва қурилиш машиналарининг машина смена сарфининг ишлаб чиқариш меъёрлари ва бу ресурслар учун режа ҳисоб-китоб нархлари асосида амалга оширилади.

Бунда ўтказилиши кўзда тутилган ташкилий-техникавий тадбирлар натижасида эришиладиган бу услубнинг амалий ҳисоб-китобларда қўлланилиши ишлаб чиқилган йириклаштирилган меъёрлар ва асосланган режа ҳисоб-китоб нархларининг йўқлиги сабабли чегараланган.

Ташкилий-техникавий тадбирларни амалга ошириш билан боғлиқ бўлган иқтисодий омиллар таъсири натижасида таннархнинг режа даражасини белгиловчи (базис йилида эришилганига нисбатан), таннархни омиллар бўйича режалаштириш услуби кенг қўлланилиши ўз ифодасини топди.

ЙҚМСНҚ ва ЙСЛ бошқармаси бошлиғи                                                А.Бойларов

ЙҚМСНҚ ва ЙСЛ бошқармаси бошлиғи ўринбосари                           Р.Ботиров

2022 йил 25 март 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ilmiy maqola

 

  Avtomobil yo‘llarini saqlash ishlarida iqtisodiy masalalar, avtomobil yo‘llariga xizmat ko‘rsatuvchi hodimlarga ish xaqi to‘lashni tashkil etish.

  

Ijtimoiy va iqtisodiy muammolarga kompleks yondashuv, ularning tarmoqlararo va mintaqalararo miqiyosidagi yechimini talab qiladi. Bunday yondashuv tarmoqlararo aloqalarga bog‘liq bo‘lmagan o‘zaro bog‘lanishlarni hisobga olish imkonini yaratadi.     Darhaqiqat, tarmoqlarning rejalarida bog‘lovchi zanjir sifatida miqdor ko‘rsatkichlarining alohida olingan bir tarmoq miqyosida o‘sib borishi hisobga olinadi. Kompleks yondashuvda esa iqtisodiy tizim faoliyati, oraliq natijalarga emas, balki pirovord natijaga erishishga yo‘nalgan bo‘lib, bozor talablariga qaratiladi.

 Avtomobil yo‘l xo‘jaligi - texnik-iqtisodiy tizim bo‘lib, u faoliyat ko‘rsatish maqsadi, tarkibiy tuzilishi, foydalaniladigan resurslar va natijalarni baholash nuqtai nazaridan qaralganda, u tashish jarayonini transport kommunikatsiyalari bilan ta’minlaydi, avtomobil transporti harakatlanuvchi tarkibining ish unumdorligini oshirish uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlarni yaratadi, avtomobil yo‘llaridagi harakat qatnovi zichligini o‘zgartirish, geometrik omillarga va ularni avtomobil transporti tomonidan tasarruf etilishi intensivligiga bog‘liq ravishda texnik-tasarruf holatlarini ta’minlaydi.

Avtomobil transporti boshqa transport turlaridan bir qator o‘ziga xos bo‘lgan farqlarga ega, xususan, unga doimo yangi yuk hajmlarining turlarini o‘zlashtirib borishga to‘g‘ri keladi.

Avtomobil transportida hududiy-tarmoq boshqaruvining tizimini tashkil etish iqtisodiyotning bir qator tarmoqlari va shahobchalarini yagona avtomobil – yo‘l majmuiga birlashtirishni talab qiladi .

Mamlakatning avtomobil-yo‘l majmuini rejalashtirish va boshqarish, uning faoliyat ko‘rsatishi va rivojlanishining ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlari va barcha shahobchalarning birligini hisobga olib, pirovard maqsadni ko‘zlagan holda amalga oshirishi kerak.

Avtomobil yo‘l majmui barcha elementlarining umumiy maqsadi korxonalar va aholining yuklari hamda yo‘lovchilar tashishga bo‘lgan ehtiyojini qondirishdan iborat.

Avtomobil – yo‘l majmui faoliyati va rivojlanishining mezoni sifatida transportga bo‘lgan talablarni qondirish uchun sarflanadigan ijtimoiy (jonli va buyumlashgan) mehnat miqdori qabul qilinishi mumkin.

Ko‘rib chiqilayotgan majmuada tarmoqlar orasida ma’lum bir o‘zaro bog‘lanishlar mavjud, masalan, harakatlanuvchi qism soni bilan avtomobil yo‘llarining transport-ekspeditsion ko‘rsatkichlari orasida, yuk tashish hajmining (ma’lum chegaralarda) o‘sishi bilan avtomobillar ishlab chiqarish o‘rtasida, hamda yo‘llarning umumiy uzunligi o‘rtasidagi bog‘liqliklar.  Avtomobil yo‘llari zichligining ortishi tashish masofalarining qisqarishiga va shu orqali yuklarni yetkazib berish tezligining ortishiga olib keladi. Natijada bir avtokorxona (soni va tarkibi o‘zgarmagan holda) ko‘proq hajmdagi yukni tashish imkoniyatiga ega bo‘ladi.

Shunday qilib, yo‘l xo‘jaligini samarali olib borish, butun avtomobil – yo‘l majmuining ishlashini, ishlab chiqarish va moddiy resurslar tejamini ta’minlab, ijtimoiy ishlab chiqarishning jadallashuviga, ya’ni hududlarning (birinchi navbatda qishloq xo‘jaligi) o‘zlashtirilishiga, hududiy ishlab chiqarish majmualarining va sanoat korxonalarining rivojlanishiga imkon yaratadi.

 

Yo‘l xo‘jaligida iqtisodiy munosabatlar tizimi

 

Tarmoqdagi iqtisodiy aloqalarning birinchi va asosiy xususiyati tarmoqning ikkilanganligi va mahsulotining alohida xususiyatidadir: - bir tomondan olganda yo‘l xo‘jaligi – bu avtomobil yo‘llari, ya’ni transport inshootlaridan, boshqa tomondan qaralganda esa – mehnat jamoalarining avtomobil yo‘llarini saqlash va rivojlantirish bilan bog‘liq bo‘lgan ishlab chiqarish faoliyatidan iborat. Bunda avtomobil yo‘llari rasman tegishli ishlab chiqarish yo‘l tashkilotlarining mulki hisoblanadi, ya’ni ularga xizmat ko‘rsatuvchi yo‘l tashkilotlarining balansida turadi. Bu holat yo‘l tashkilotlari faoliyatining yakuniy natijasi deb, hududiy yo‘llar bilan ta’minlanganligi bo‘yicha ma’lum darajadagi potensialni avtomobil transporti ishi orqali amalga oshadigan o‘ziga xos xizmat turi potensialini yaratish, deb qaralishi mumkin. Bu potensial – avtomobil transporti va butun yagona transport tizimining, jamiyat  maishiy ehtiyojini qondirish borasida, uning samarali faoliyatini ta’minlashga xizmat qiluvchi moddiy–texnik sharoitlarning majmuidan iborat.

Amalda yo‘llar bilan ta’minlanganlik potensiali avtomobil yo‘llarining texnik ahvoli va rivojlanish saviyasi orqali tavsiflanishi mumkin.

Iqtisodiyotni boshqarishni qayta qurish istiqbolida faqat shu ko‘rsatkich, uning qiymatini vaqt mobaynida o‘zgarib borishi, yo‘l tashkilotlari faoliyatini baholashda birlamchi mezon bo‘lib ishlatilishi kerak bo‘ladi. Shu mahalgacha ishlatib kelingan ko‘rsatkichlar, bajarilgan ishlar hajmi va sarflangan mablag‘lar masalasiga kelsak, bu ko‘rsatkichlar sarf ko‘rsatkichlari bo‘lib, ularning tom ma’nosi prinsipial o‘zgarishi kerak. Ular ishlab chiqarish faoliyatining o‘lchamlari sifatida emas, balki ma’lum bir yakuniy natijaga erishish yo‘lida sarflangan mablag‘lar va resurslar o‘lchami sifatida qaralishi kerak.

Yo‘l xo‘jaligi mahsulotining avtomobil transporti tomonidan iste’mol qilinishi, ya’ni yo‘l tashkilotlari tomonidan yaratilgan potensialdan foydalanish, quyidagi omillar orqali aniqlanadi: yo‘l tarmog‘ida yo‘llarning mavjudligi va ahvoli, avtomobil transportida harakatlanuvchi qismining texnik ko‘rsatkichlari va tashish hajmi, transport tizimida boshqa transport turlarining mavjudligi va tashish imkoniyatlari va transportdan tashqarii sohada tashishga bo‘lgan ehtiyoj. Yo‘l xo‘jaligi mahsulotining iste’mol qilinishi moddiy ifodasini yo‘llarning yemirilishi, avtomobil transportida va umuman transport tizimida resurslar tejami, milliy daromadning o‘sishida o‘z ifodasini topadi.

Ikkinchi xususiyat shu bilan bog‘liqki, avtomobil yo‘llari transport, sanoat, qurilish, qishloq xo‘jaligi va boshqa korxona hamda tashkilotlar va aholi tomonidan tekinga foydalaniladi. Ularning yemirilishi tashish tannarxiga kiritilmasdan, avtomobil yo‘llarini ta’mirlashga bo‘layotgan xarajatlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri davlat byudjetidan yoki korxona, tashkilotlar va avtomobil egalari bo‘lgan shaxslar tomonidan belgilangan qat’iy me’yorlar asosida ajratilayotgan mablag‘lar hisobiga moliyalashtiriladi. Shu sababli yo‘l xo‘jaligida boshqa tarmoqlarda qayta ishlab chiqarishda mavjud bo‘lgan iste’mol bilan ishlab chiqarish o‘rtasidagi to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘lanish, avtomobil yo‘llari qurilishi, ularni ta’mirlash va soz holda tutish uchun bo‘lgan xarajatlar bilan yo‘l xo‘jaligi mahsulotini iste’moli o‘rtasida mavjud emas.

Yo‘l xo‘jaligining uchinchi muhim xususiyati shundaki, tarmoqni moliyalashtiruvchi manbalar ko‘p bo‘lib, ular moddiy jihatdan balanslashtirilmaganligidir, hamda yo‘l xo‘jaligi uchun moddiy – texnik resurslar ajratish o‘nlab yillar mobaynida rejalashtirish organlari tomonidan «qoldiq» prinsipi deb ataluvchi prinsip asosida amalga oshirilib kelgan. Hozirgi paytda avtomobil yo‘llariga kapital mablag‘larni moliyalashtirish manbalari quyidagilardan iborat:

  • Umumdavlat va mahalliy ahamitga ega bo‘lgan yo‘llarni qurish va rekonstruksiya qilish uchun byudjetdan ajratiladigan mablag‘lar hamda yo‘l xo‘jaligini moddiy-texnik ta’minlashga qaratilgan sanoat ob’ektlari va titul transport inshootlariga ajratiladigan mablag‘lar («markazlashgan manba – davlat byudjetidan ajratiladigan mablag‘lar).
  • Respublika va viloyat ahamitiga ega bo‘lgan yo‘llar qurilishi va rekonstruksiyasi uchun ishlatiladigan, tarifga muvofiqlashishni amalga oshiruvchi avtomobil transporti daromadidan olinadigan 2 foizli ajratmalar;
  • Viloyat va mahalliy ahamiyatga ega bo‘lgan yo‘llar qurilishi va ta’mirlanishiga yo‘naltirilgan sanoat, transport, qurilish va boshqa xo‘jalik tashkilotlarining mablag‘lari;
  • qurilayotgan korxonalarni mamlakatning mavjud bo‘lgan transport tarmog‘i bilan bog‘lash maqsadida umumfoydalanish yo‘llari, yoki uning qismlari (bo‘laklari) qurilishida iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarining ulushli ishtiroki mablag‘lari;
  • boshqa manbalar – ijtimoiy fondlar, homiylar va hokazolar.

Yo‘l xo‘jaligi tarmog‘i o‘z faoliyati natijalarini realizatsiya qilishdan, ya’ni yo‘larni avtomobil transportiga foydalanishga taqdim etishdan hech qanday daromad olmaydi. U davlat byudjeti tomonidan me’yorlangan limit bo‘yicha ajratiladigan yoki mamlakat iqtisodiyoti korxonalari tomonidan me’yorlangan badallar (vznoslar) ko‘rinishida ajratiladigan mablag‘lar hisobiga yashaydi. Shu sababli yo‘llarni rekonstruksiyalash hamda ta’mirlash bilan intensivlik o‘rtasidagi mutanosiblikni, harakatlanuvchi tarkib tomonidan yo‘llarga bildirilayotgan talablarni qondirish qiyinlashadi.

Kelgusida yo‘l xo‘jaligini moliyalashtirish bozor iqtisodining qonunlari va talablari bilan to‘liq muvofiqlashtirilishi lozim.

 

Avtomobil yo‘llarini qurish, ta’mirlash va saqlashda tannarx strukturasi

 

Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish samaradorligining eng muhim ko‘rsatkichi tannarx bo‘lib qoladi, chunki pirovard natijada iqtisodiy rag‘batlantirish fondlarining miqdori, ishlovchilarning real ish haqlari, ishlab chiqarish quvvatlarining rivojlanishi, ishlab chiqarish texnikaviy saviyasining o‘sishi faqat tannarx orqali aniqlanadi.

Ob’ektning smeta qiymati o‘z tarkibiga shu ob’ektni yaratish uchun kerak bo‘lgan barcha ijtimoiy-zaruriy xarajatlarni oladi, shu jumladan, qurilish-montaj ishlarini bajarish, uskunalar sotib olish va ularni montaj qilish, loyiha-izlanish ishlari, ustama xarajatlar hamda rejalashtirilgan jamg‘armalar.

Smeta qiymatidan farqli o‘laroq qurilish-montaj ishlarining tannarxi qismi bo‘lib, u yo‘l tashkilotining avtomobil yo‘llarini qurish va ta’mirlashga qilgan xarajatlaridan tashkil topadi. Qurilish-montaj ishlari tannarxi uning smeta qiymatiga nisbatan pul va moddiy resurslardan tejamli foydalanishni aks ettirib, tashkilot ishi samaradorligini ko‘rsatuvchi asosiy ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi.

Yo‘l xo‘jaligida, qurilish tarmoqlarining barcha boshqa turlaridagi kabi, ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish kompleks kalkuliyatsion elementlar bo‘yicha amalga oshiriladi va ularning nomenklaturasi smeta hujjatlari tarkibidagi xarajatlarni elementlar bo‘yicha guruhlashtirish bilan to‘liq mos keladi.

Shunga muvofiq ravishda qurilish-montaj ishlari tannarxning tarkibi to‘g‘ridan-to‘g‘ri (TX) va ustama xarajatlarga (UX) ajratiladi. Rejalashtirilgan jamg‘armalar (RJ) ishlar tannarxi tarkibiga kirmaydi  KMItn=TX+UX.

To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar tarkibiga ishlarni bajarishga sarflangan materiallar qiymati; ishchilarning asosiy ish haqlari; qurilish mashinalarini ishlatishga bo‘lgan xarajatlar va boshqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar kiradi.

Materiallar, konstruksiyalar va detallarga xarajatlar ishlar tannarxining tarkibida sanoat korxonalarida amal qilayotgan sotilish narxlari bo‘yicha (agar materiallar qurilish materiallar sanoati korxonalardan olinsa), yoki reja hisob-kitob narxlari bo‘yicha (agar materiallar yo‘l-qurilish trestiga tegishli bo‘lgan sanoat korxonalardan olinsa), yoki ularning haqiqiy tannarxi bo‘yicha (agar materiallar mustaqil balansga ega bo‘lmagan o‘z yordamchi ishlab chiqarishidan olinsa) hisobga olinadi. Bunda materiallar xarajatiga ularni ob’ekt oldi omborxonasigacha yetkazib kelish hamda omborxona xarajatlari ham kiritiladi.

Asosiy ish haqi tarkibiga qurilish-montaj ishlarida band bo‘lgan qurilish va yul ishchilarining, qurilish materiallarini ob’ekt oldi omborxonasi va to‘shalish joyigacha yetkazishda, dozirovka qilish va materiallarni mashinalarga yetkazib berish va «ish» ga to‘shashda mashg‘ul bo‘lgan ishchilarning ish haqlari.

Ishchilarning asosiy ish haqlari tarkibiga mehnatga haq to‘lashning barcha tizimlari bo‘yicha hisoblangan ish haqi, ish haqi fondidan vaqtda bajarilgan ishlar uchun qo‘shimcha to‘lovlar, ishchilar aybisiz turib qolishlar uchun to‘lovlar va boshqalar kiradi.

Mashina va mexanizmlardan foydalanishga bo‘ladigan xarajatlar birdaniga bo‘ladigan xarajatlar va joriy xarajatlardan tashkil topadi. Joriy xarajatlar tarkibiga mashinalarni boshqarish va ularga xizmat ko‘rsatishda band bo‘lgan ishchilarning asosiy ish haqlari, texnik xizmat ko‘rsatishda band bo‘lgan ishchilarning asosiy ish haqlari, texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash xarajatlar, yonilg‘i-moylash materiallari va elektr energiyaning qiymati, mashinalar amortizatsiyasi, ijaraga olingan mashinalar bo‘lsa ularga to‘lanadigan ijara haqi kiradi.

Birdaniga bo‘ladigan xarajatlar mashinalarni yuklash, tushirish, tranportirovka qilish, mashinalarni montaj, demontaj va sinab ko‘rish ishlariga xarajatlar hamda mashinalarni o‘rnatish uchun vaqtinchalik inshootlarni qurish va buzish (masalan, ABZ, SBZ va boshqalarda) uchun xarajatlardan tashkil topadi.

To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar tarkibiga tuproqni tashishga, materiallarni ob’ekt ichida, ob’ektoldi omborxonasidan to‘shalish joyigacha yoki ko‘tarish mexanizmigacha tashib yetkazishga bo‘ladigan xarajatlar ham kiritiladi.

(Boshqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar)

Ustama xarajatlar bevosita qurilish-montaj ishlari, ya’ni qurilish maydonlarida, yordamchi ishlab chiqarishda va boshqa (xizmat ko‘rsatuvchi) xo‘jaliklarda mavjud.

Yordamchi ishlab chiqarish va boshqa xo‘jaliklar bo‘yicha ustama xarajatlar qurilish-montaj ishlari tannarxi tarkibida alohida ajratilmaydi, chunki ular bu ishlab chiqarish va xo‘jaliklar mahsulotlari va xizmatlari qiymatining tarkibiga kiradi:

-ma’muriy-xo‘jalik xarajatlari - ma’muriy boshqaruv va ishlab chiqarish texnik personalining ijtimoiy sug‘urtaga ajratmalar bilan birga hisoblangan ish haqlari, komandirovka va safar xarajatlari, idora va pochta-telegraf xarajatlari, idora binolarining ijarasi va ularni ta’mirlashga xarajatlar;

-ishchilarga xizmat ko‘rsatish xarajatlari - ishchilarni ijtimoiy sug‘urtalashga ajratmalar, ishchilarning qo‘shimcha ish haqlari (ta’tillar uchun to‘lov, brigadirlarga brigadaga rahbarlik qilganligi uchun qo‘shimcha to‘lov, yengilroq ish sharoitiga o‘tkazilgandagi qo‘shimcha to‘lov va hokazolar), mehnatni muhofaza qilish va texnika xavfsizligi xarajatlar, uy-joy kommunal xo‘jaligi xarajatlari va boshqalar;

-ishlarni bajarish va tashkil etishga xarajatlar, yong‘indan saqlanish va qo‘riqlashga xarajatlar, tashkiliy ravishda ishga olishni tashkil etish, ishlab chiqarishni tashkil etish xarajatlari; ob’ektlarni topshirish bilan bog‘liq xarajatlar, ishlab chiqarish uskunalari va inventarlarini asrashga va boshqa xarajatlar;

-boshqa ustama xarajatlar - qurilish-montaj ishlarilarini amalga oshirishda geodeziya ishlariga xarajatlar, xodimlarga sharoitlar yaratish, umumiy ovqatlanish va boshqa xizmatlar xarajatlari.

-qurilish-montaj ishlarining smeta qiymati va uning tannarxi o‘rtasidagi farq, rejalashtirilgan jamg‘arma va tannarxning pasayishidan hosil bo‘ladigan tejamdan iborat. Qurilish-montaj ishlarining smeta qiymati va tannarxi o‘rtasidagi bog‘lanish quyidagi formula yordamida ifodalanishi mumkin:

 

 

bu yerda,

N - smetada ko‘zda tutilgan jamg‘arma;

E - tannarx pasayishidan hosil bo‘lgan tejam;

K - qurilish tashkiloti tomonidan kompensatsiyalar hisobiga, smeta qiymatidan tashqari qilinadigan xarajatlar.

 

Smeta qiymatlaridan tashqari to‘lanadigan kompensatsiyalarni mavjudligining sababi shundaki, ishlab chiqarishda amal qilayotgan narxlar, tariflar, mehnatga haq to‘lash shart-sharoitlari vaqti-vaqti bilan qayta ko‘rib chiqiladi, shu sababli qator moddalar bo‘yicha o‘zgarmas me’yorlar va narxlar bo‘yicha smetada ko‘zda tutilgan xarajatlarga nisbatan amaldagi xarajatlar miqdori yuqori bo‘ladi. Bu xarajatlarning bir qismi buyurtmachi tomonidan umumlashma smeta hisob-kitoblari bo‘yicha kompensatsiya qilinadi, masalan, mukofotli ishbay mehnatiga haq to‘lash tizimining qo‘llanilishi sababli qo‘shimcha xarajatlar, ko‘chib yuruvchi ish sharoitlari uchun qo‘shimcha to‘lovlar.

Qurilish-montaj ishlarilarning smeta qiymatlari konkret ob’ekt bo‘yicha emas, balki o‘rtacha sharoitlar va qurilish uslublarini hisobga oluvchi smeta me’yorlari va narxlari asosida belgilanadi. Shu sababli tannarxni aniqlashda mehnat unumdorligining yillik o‘sishi va uning asosida konkret tashkilotlarda erishiladigan ishlar tannarxining pasayishi hisobiga olinishi kerak.

Rejalashtirilayotgan tannarx har yili yillik rejalarni ishlab chiqishda aniqlanadi va yo‘l tashkilotining uni pasaytirish tadbirlarini aks ettiradi.

Bajarilgan ishlarning haqiqiy tannarxi barcha turdagi xarajatlarni, shu jumladan kompensatsiya hisobiga qoplanadigan xarajatlarni ham o‘zida aks ettiradi. Kompensatsiyalar ishlar tannarxiga belgilangan yo‘nalishlarni hisobga olgan holda xarajat turlari bo‘yicha taqsimlanadi, ya’ni asosiy ish haqi, materiallarning qiymatlari va hokazo.

Qurilish-montaj ishlari tannarxining strukturasi, ya’ni alohida moddalar bo‘yicha xarajatlar nisbati, qurilish majmuining tarmoqlari bo‘yicha turlicha bo‘lib, tashkilot faoliyatining konkret shart-sharoitlarini harakterlovchi bir qator omillarga bog‘liq.

Omillarning bir qismi yo‘l tashkilotiga nisbatan ob’ektiv harakterga ega va tabiiy-iqlim sharoitlari, texnik loyihada qabul qilingan muxandislik yechimlarining taraqqiyparvarligi, qurilish tashkilotlarining joylanishiga (dislokatsiya) ya’ni, qurilish materiallari va konstruksiyalarini yetkazib beruvchi tashkilotlarning uzoq yaqinligi va boshqalarga bog‘liq. Omillarning boshqa qismi esa bevosita ishlab chiqarishning tashkiliy-texnik saviyasiga, mehnatni tashkil etilishining taraqqiyparvarligiga, qurilish tashkiloti ishlab chiqarish bazasining rivojlanganligiga, uning mexanizatsiya va transport vositalari bilan ta’minlanganligiga bog‘liq.

Buning natijasida avtomobil yo‘llari qurilishida qurilish-montaj ishlarining tannarxi hatto bir qurilish tashkiloti miqyosida ham sezilarli o‘zgarishlarga uchrab turadi. Yo‘l xo‘jaligi tashkilotlarida qurilish-montaj ishlari tannarxi tarkibining 85 foizga yaqin qismini to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar tashkil etadi. Ishlarga ko‘p material sarflanishi «materiallar, yarimfabrikatlar, konstruksiyalar, detallar» moddasi bo‘yicha xarajatlar salmog‘ining sezilarli darajada yuqori bo‘lishiga sabab bo‘ladi (To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar umumiy summasining 50 foizdan ko‘prog‘i). Umumiy qurilishdagiga nisbatan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar tarkibida mashinalarni ishlatishga bo‘ladigan xarajatlarning salmog‘i yuqori (20 foizgacha), bu esa yo‘l ishlarida mexanizatsiyalashish darajasining yuqoriligini ko‘rsatadi.

Qurilishda qabul qilingan ishlab chiqarish xarajatlarini (qurilish-montaj ishlarining tannarxini) rejalashtirish va hisobga olish uslubiyoti amalda xarajat qilingan summalarni smetada ko‘zda tutilgan xarajatlar bilan solishtirishga asoslangan.

Smeta xarajatlarini guruhlashtirish bilan mos tushuvchi yiriklashtirilgan (kompleks) kalkulyatsiya elementlari bo‘yicha qurilishda qo‘llaniladigan xarajatlarni hisobga olish tartibi shu bilan tushuntiriladi. Ammo bunday tartibda xarajatlarni hisobga olish ularning iqtisodiy tarkibini to‘liq ochib bera olmaydi va ishlab chiqarish rezervlarini aniqlash maqsadida tahlil o‘tkazishni qiyinlashtiradi.

Xususan «materiallar qiymati» kalkulyatsiya elementi bo‘yicha xarajatlarga yordamchi ishlab chiqarishdagi, transport tashkilotlaridagi, materiallarni qayta ishlash bazalaridagi ishchilarning asosiy ish haqlari va tegishli yordamchi ishlab chiqarishda ishlatilayotgan mashina va uskunalarni ishlatishga bo‘ladigan xarajatlar kiradi. Bir vaqtning o‘zida «Mashinalarni ishlatish» elementi bo‘yicha xarajatlarga ishchi mexanizatorlarning asosiy ish haqlari, yonilg‘i-moylash materiallari qiymati, mashina smenaning reja-hisob narxlariga kiritilgan ustama xarajatlar kiradi. O‘z tarkibiga tannarxga kiruvchi barcha xarajat turlarini olgan (ish haqi, materiallar qiymati, mashinalarni ishlatish xarajatlari) «Ustama xarajatlar» o‘z tarkibiy tuzilishi bo‘yicha tannarx elementining eng murakkab qismi bo‘lib, uning miqdorini qurilish-montaj ishlarining bir birligiga, yiriklashtirilgan ishlar majmuiga yoki ob’ektga nisbatan hisoblab chiqishning imkoniyati yo‘q, shu sababli uning miqdori bir butun tashkilot bo‘yicha aniqlanadi.

Yordamchi yo‘l qurilish va ta’mirlash qurilish tashkilotlari tomonidan ishlab chiqariladigan mahsulotlar tannarxini rejalashtirish va hisobga olish rejaviy va amaliy kalkulyatsiyalar asosida amalga oshirilib, quyidagi xarajat moddalarini o‘z ichiga oladi: asosiy va yordamchi materiallar (qaytariluvchi chiqitlarni hisobdan chiqarilib); ishlab chiqarish ishchilarning asosiy ish haqlari, yonilg‘i, bug‘, texnologiya ehtiyojlari uchun suv, uskunalarni soz holda tutib turish va ishlatish, elektr energiya, boshqa ishlab chiqarish xarajatlari, bevosita xarajatlar.

Ishlab chiqarish xarajatlarining shakllanish ketma-ketligi bo‘yicha tannarx texnologik, sex, ishlab chiqarish va to‘liq tannarxlarga ajratiladi. Xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar bo‘yicha ko‘rsatiladigan xizmatlarning tannarxi hisoblanadi.

Yordamchi korxonalar va xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning mahsulotlarini realizatsiya qilinishida tannarx kalkulyatsiyasi reja-hisob narxlari uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.

 

Yo‘l xo‘jaligida narx shakllanishining o‘ziga xos tomonlari

 

Narxlanish (narx shakllanishi) tizimi mamlakat bozor iqtisodiyotining zaruriy vositasi sanaladi. Yo‘l xo‘jaligida narxlarning shakllanishi asosida narxlar bo‘yicha yagona umumdavlat siyosati yotadi va uning asl mohiyati korxona (tarmoq) xarajatlarini qoplash, foydaning shakllanishi, ishlab chiqarishning rivojlanishini rag‘batlantirish va ishlovchilarning o‘z mehnatlarining natijalaridan manfaatdor bo‘lishlarini ta’minlashga birdek yondashishni taqozo etadi.

Mahsulotlarning narxi shunday belgilanishi kerakki, yo‘l xo‘jaligining mo‘tadil ishlayotgan korxonasi uni realizatsiya qilganidan so‘ng mahsulotni ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy xarajatlarni qoplash, davlat byudjeti yoki yuqori organlarda zaruriy to‘lovlarni to‘lash va undan tashqari o‘zining rivojlanishi uchun mablag‘ga ega bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘lsin.

Narxlarda mahsulotning iste’mol xususiyatlari, uning sifati va foydaliligi hisobga olinadi.

Iqtisodiy nazariyada narxlar shakllanishiga bir necha xil qarashlar mavjud. Kapital qurilishda «o‘rtacha qiymat» tushunchasi qabul qilingan bo‘lib, unga ko‘ra narx o‘rtacha tarmoq qiymatiga (ijtimoiy zaruriy xarajatlar), tannarxiga proporsional bo‘lgan «rejalashtirilgan jamg‘armalar» deb ataluvchi sof daromadni qo‘shib hisoblash asosida aniqlanadi. Amalda tannarx ijtimoiy zaruriy xarajatlar miqdoridan bir qator omillar ta’sirida boshqacha bo‘ladi va ularning ko‘rsatadigan ta’siri korxona rejasining shakllantirishda hisobga olinadi.

Yo‘l xo‘jaligida ham o‘rtacha qiymat tushunchasi qabul qilingan. Narx vazifasini smeta qiymati ifoda etadi. Smeta bu ob’ektni qurishga yoki ta’mirlashga bo‘ladigan barcha xarajatlarning hisob-kitobini tasvirlaydi.

Yo‘l xo‘jaligida qabul qilingan narxlarning shakllanish uslubi boshqa tarmoqlardan farq qiluvchi qator muhim xususiyatlarni hisobga oladi, shu jumladan:

-qurilish ob’ekti joylashgan yerdagi iqtisodiy-geografik va transport omillarining avvaldanoq aniq bo‘lishligi;

-qo‘llaniladigan hajm-kiyoslash, konstruktiv va texnologik qarorlarning mahalliy qurilish sharoitiga nihoyatda bog‘liqligi;

-quriladigan ob’ektlarning liniyaviy harakterdaligi;

-ishlarni amalga oshirishda mahalliy qurilish materiallari, ishlab chiqarish chiqindilari va ikkilamchi resurslarning keng qo‘llanilishi;

-yo‘l qurilishi va ta’mirlash ishlarining umumiy hajmida transport ishlari salmog‘ining yuqoriligi, materiallar va konstruksiyalar tashilish masofasi ularning qiymatiga ta’sirini katta bo‘lishi.

Narxlarning shakllanish jarayoni o‘z ichiga uchta bosqichni oladi:

-texnik iqtisodiy asoslash va texnik iqtisodiy ishlab chiqarish, ya’ni loyihalashni boshlashdan avvalgi bosqichda, limit narxlarni aniqlash;

-loyihani ishlab chiqarishda qurilishning yoki rekonstruksiya qilishning smeta qiymatlarini hisoblab chiqish;

-buyurtmachi, pudratchi va loyiha tashkilotlari o‘zaro kelishgan holda shartnomaviy narxlarni belgilab olish.

Davlat buyurtmasiga ko‘ra amalga oshiriladigan qurilishlar (masalan, umumdavlat va respublika ahamiyatiga ega bo‘lgan yo‘llar) bo‘yicha limit narxlari majburiy ravishda aniqlab chiqiladi.

Limit narxlari topshiriqda loyihalashtirishda ko‘zda tutilgan inshootlar uchun ularning texnik va iqtisodiy parametrlari mos keluvchi normativ rolini bajaradi. Limit narxlari darajasi kapital mablag‘lar sarfining qoplanish muddatlari normativlaridan kelib chiqilgan holda aniqlanishi kerak. Shu sababli limit narxlari loyihalashtirish va qurilish jarayoni uchun kapital mablag‘lar sarfining chegarasini belgilaydi va uning miqdori shundan ortib ketmasligi kerak. Limit narxlarining ortib ketishi tasarrufga topshirilayotgan ob’ektlar bo‘yicha kapital mablag‘lar samaradorligi loyihalashtirish oldi bosqichida hisoblangandan ko‘ra past bo‘lishligini bildiradi.

Smeta qiymati loyihalashtirish jarayonida qabul qilingan muxandislik yechimlari asosida belgilanadi va loyiha tarkibida tasdiqlanadi. Bunda uning qiymati tasdiqlangan ro‘yxat bo‘yicha besh yillik muddatga yangidan qurilishi boshlanadigan va rekonstruksiya qilinishi texnik- iqtisodiy asoslanishiga to‘g‘ri kelishi yoki undan past bo‘lishi kerak.

Shartnomaviy narx - qurilish va yo‘l xo‘jaligida tovar-pul munosabatlarining butunlay yangicha bo‘lgan kategoriyasidir. Shartnomaviy narxning yuqori chegarasi ob’ekt qurilishi yoki rekonstruksiyasining limit narxi bo‘lsa, pastki chegarasi pudratchining xo‘jalik hisobi manfaatlarini hisobga oluvchi loyihalashtirish bosqichida aniqlangan smeta qiymatidir.

qurilishda (shu jumladan yo‘l qurilishida), hamda yo‘l xo‘jaligida narx shakllanishining markaziy masalasi loyihani ishlab chiqishda hisoblanadigan smeta qiymati sanaladi, chunki huddi shu smeta qiymati qurilishda shartnomaviy narxlarni aniqlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Smeta qiymatini aniqlash uchun loyiha tarkibida smeta hujjatlari deb ataluvchi hisob-kitob va hujjatlar majmui ishlab chiqiladi. Loyiha tarkibida ishlab chiqiladigan (qurilish va texnologik yechimlar, qurilishni tashkil etish, smeta hujjatlari), barcha hujjatlar majmui birgalikda loyiha-smeta hujjatlari deb ataladi.

To‘g‘ri tuzib chiqilgan, pudratchi tomonidan qabul qilingan va belgilangan tartibda tasdiqlangan smeta hujjatlari butun qurilish davri uchun o‘zgarmas bo‘lib, qurilish yoki yo‘l ob’ekti ta’mirlanishiga ajratilgan mablag‘larning to‘g‘ri sarflanishi ustidan nazorat olib borish vositasi bo‘lib xizmat qiladi.

 

Smeta xarajatlari strukturasi va ularni guruhlarga ajratish

 

Smetalarda ko‘zda tutilgan avtomobil yo‘llari, ko‘priklar, yo‘l inshootlari qurilishi bilan bog‘liq bo‘lgan barcha xarajatlar qurilishning umumiy smeta qiymatini aks ettiradi (zarur bo‘lgan umumiy kapital mablag‘lar sarfini). Umumiy smeta qiymatini alohida xarajat turlariga ajratib chiqish va ularning umumiy smeta qiymatidagi salmog‘ini foizlarda aniqlashga, qurilish smeta qiymatining strukturasi (tarkibiy tuzilishi) deyiladi. Kapital mablag‘ning strukturasiga muvofiq ravishda qurilishning smeta qiymati tarkibi qurilish ishlariga (er polotnosini tayyorlash, tayyorgarchilik ishlari, sun’iy inshootlar, yo‘l qoplamasi, yo‘l xizmatining bino va inshootlari, yo‘llarni obodonlashtirish va boshqalar), texnologik uskunalarni sotib olishga, qurilayotgan ob’ekt uchun inventar va asbob-uskunalar sotib olishga, montaj ishlariga, boshqa xarajatlarga (loyiha-izlanish ishlari, qurilishni texnik nazorat qilish, ilmiy-tekshirish ishlari, harakatlanuvchi harakterdagi ish uchun ish haqiga qo‘shimcha to‘lovlar va hokazo) ajratiladi.

Qurilish smeta qiymatining strukturasi asosan qurilayotgan ob’ektning turi va vazifasiga bog‘liq. Sanoat qurilishida ishlab chiqarishga xizmat qiluvchi ob’ektlarni tiklashda qurilish-montaj ishlarining salmog‘i 40-55 foizni, ishlab chiqarishga xizmat qilmaydigan ob’ektlarda 75-90 foizni tashkil etadi. Yo‘l xo‘jaligida esa asosiy o‘rinni qurilish-montaj ishlari egallab, uning qurilishning umumiy smeta qiymatidagi salmog‘i 90 foizga yaqin bo‘ladi.

Har qanday turdagi ishlarni bajarish yoki har qanday konstruktiv elementni tiklashda smeta xarajatlari iqtisodiy mohiyatiga ko‘ra smeta xarajatlari guruhini tashkil etuvchi kompleks kalkuliyatsion moddalarga birlashtiriladi. Kalkuliyatsion moddalar qurilishda smeta hisob-kitoblarini bajarish bo‘yicha qabul qilingan yagona uslubiyotga muvofiq aniqlanadi.

Smeta xarajatlarini guruhlashtirish ularni quyidagi moddalarga ajratilishini ko‘zda tutadi: to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar, (TX) ustama xarajatlar (UX) va rejalashtiriladigan jamlanmalar (RJ) Skmi = TX+UX+RJ. Har qanday ob’ektning smeta qiymati alohida konstruktiv elementlar va ish turlari qiymatidan tashqari o‘z tarkibiga limitlangan xarajatlar deb ataluvchi vaqtinchalik binolar va inshootlar, boshqa ishlar va ko‘zda tutilmagan ishlar uchun xarajatlarni ham oladi. Avtomobil yo‘lini qurishning to‘liq smeta qiymati alohida konstruktiv elementlar bo‘yicha smeta qiymatlarini qo‘shib topiladi (er polotnosi, yo‘l qoplamasi, sun’iy inshootlar, yo‘llarni jihozlash va limitlangan xarajatlar).

To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar deb - ma’lum bir mahsulotni ishlab chiqarish, qurilish ishlab chiqarishi texnologiyasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan xarajatlarga aytiladi. Ularning to‘g‘ridan-to‘g‘ri deb atalishiga sabab, ularni konkret ish turi bo‘yicha amaldagi smeta me’yorlari va narxlar asosida aniqlash hamda bir-birlik ishga nisbatan taqsimlab qiymatini topish mumkin. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar tarkibiga quyidagilar kiradi:

-qurilish maydoni hududida qurilish-montaj ishlari bilan mashg‘ul bo‘lgan ishchilarning asosiy ish haqlari. Ishchilarning qo‘shimcha ish haqlariga (ta’til haqlari, kompensatsiyalar, nafaqalar to‘lovi) bo‘ladigan xarajatlar ustama xarajatlar tarkibida hisobga olinadi. Ishchilarning asosiy ish haklariga xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar va yordamchi ishlab chiqarish ishchilarining, hamda qurilish, yo‘l mashinalari va transport vositalarini boshqarish bilan shug‘ullanuvchi ishchi mexanizatorlarning ish haqlari qo‘shilmaydi;

-materiallar, buyumlar, konstruksiyalar va yarimfabrikatlarning qiymatlari. Yo‘l qurilishida ishlatiladigan barcha materiallar ikki guruhga bo‘linadi: chetdan keltiriladigan va mahalliy materiallar. Hududiy ta’minot organlari orqali yo‘l xo‘jaligi qurilishlariga yetkazib beriladigan materiallar asosan chetdan keltiriladigan materiallardir. Ular qatoriga bitum, sement, yog‘och materiallar, asidol, metall va boshqalar kiradi. Qurilish materiallari sanoati korxonalarida, qurilish industriyasidan, baza va mahalliy tosh materiallari karerlaridan, yo‘l xo‘jaligining yordamchi korxonalaridan keltiriladigan materiallar – mahalliy materiallar sanaladi. Mahalliy materiallar qatoriga qum, sheben, shag‘al, asfalt–beton va temir – beton aralashmalari konstruksiyalar va boshqalar kiradi.

To‘g‘ridan – to‘g‘ri xarajatlarda barcha materiallar qurilishning ob’ekt oldi franko omborxonasi narxlarida hisobga olinadi, ya’ni u narxlar ulgurji sotilish narxlari, sotish tanlash tashkilotlarning ustamalari, tara va rekvizitlari narxi, materiallarni ob’ektoldi omborxonalarigacha yetkazib kelish uchun bo‘lgan transport xarajatlari, tayyorgarchilik – ombor xarajatlari yig‘indisidan iborat bo‘ladi.

Qurilish va yo‘l mashinalarini, transport vositalarini tasarrufiga bo‘ladigan xarajatlar mashina va mexanizmlarni qurilish maydoniga yetkazib kelish, ularni bir ob’ektdan boshqa ob’ektga ko‘chirish, montaj va demontaj qilish, amartizatsiya ajratmalari, ta’mirlash xarajatlari, ishchi – mexanizatorlarining ish haqlari, yonilg‘i – moylash materiallariga va elektr energiyaga xarajatlardan tashkil topadi.

Qabul qilingan ish o‘lchamiga (100m2 ga, 100m3 ga 1m3 ga, 1m2 ga) to‘g‘ri keladigan to‘g‘ridan – to‘g‘ri harjatlar miqdori birlik qiymati deb ataladi.

Bunday smeta hisob – kitoblarning ob’ekti, loyihalarda ko‘zda tutilgan, konstruktiv elementlari va ish turlari bo‘yicha ish hajmini birlik qiymatiga ko‘paytirib aniqlanadigan to‘g‘ridan – to‘g‘ri xarajatlar sanaladi.

Ustama xarajatlar - bu qurilishni tashkil etish, boshqarish va xizmat ko‘rsatish xarajatlaridan iborat bo‘lib, to‘rt guruhdan tashkil topadi: ma’muriy xo‘jalik, ishlovchilarga xizmat ko‘rsatish, ishlarni bajarishni tashkil etish va boshqa xarajatlar. Ustama xarajatlarni u yoki bu turdagi ishning bir – birligiga nisbatan hisoblab bo‘lmaydi, chunki ular butun qurilish tashkilotiga tegishlidir. Shu sababli ularni to‘g‘ridan – to‘g‘ri xarajatlarning har bir so‘miga bir tyokisda taqsimlanadi va smetalarda belgilangan me’yorlarga muvofiq aniqlanadi. Ustama xarajatlarning me’yorlari qurilish tashkilotining qaysi idoraga tegishliligi va ish turiga bog‘liq bo‘ladi. Ustama xarajatlarning me’yorlari vazirliklar, idoralar va respulikalar bo‘yicha differensiyalangan. Texnika taraqqiyotining o‘sib borishi munosabati bilan ustama xarajatlarning me’yorlari vaqti – vaqti bilan qayta ko‘rib chiqiladi, chunki ular qurilishning mexanizatsiyalashish va industrializatsiya darajasiga, qo‘llanaladigan qo‘l mehnatining ulushiga, qurilish tashkilotlarining quvvati va strukturasiga, qurilish materiallari narxlariga hamda tashish, elektroenergiya tariflarining o‘zgarishiga bog‘liq bo‘ladi.

 

Smeta hujjatlari tarkibi va ularni ishlab chiqish tartibi

 

Qurilishning smeta hujjatlari – inshootning (yo‘l, ko‘prik, tonnel va hokazo) smeta  qiymatlarini asoslab beruvchi hujjatlar majmuidan iborat bo‘ladi. Smeta hujjatlari loyihalashtirish jarayonida qurilishni tashkil etish bo‘yicha qabul qilingan loyiha yechimlari asosida ishlab chiqiladi va loyihaning tarkibiy bir qismi sifatida tasdiqlanadi.

Smeta hujjatlarning tarkibi loyihalashtirishning bosqichligiga bog‘liq. Ikki bosqichli loyihalashtirishda loyiha tarkibida qurilish bahosining umumiy smeta hisobi va xarajatlar to‘plami (ishlab chiqarishdan tashqari ob’ektlar qurilish qiymatini hisobga olgan holda) ob’ekt va lokal smetalari, smeta hisob – kitoblari, loyiha va izlanishlar smetalari ishlab chikiladi. Ishchi hujjatlar tarkibida ob’ekt va lokal smetalari ishlab chiqiladi.

Bir bosqichli loyihalashtirishda ishchi loyiha tarkibi qurilish bahosining umumlashma smeta hisob – kitobi, xarajatlar to‘plami, ob’ekt va lokal smetalari, smeta hisob – kitoblari va loyiha izlanish ishlari smetalaridan tashkil topadi.

Loyiha tarkibidagi smeta hujjatlarini yiriklashtirilgan smeta me’yorlari, qurilish smeta bahosining yiriklashtirilgan ko‘rsatgichlari bo‘yicha, ishchi hujjatlarni kataloglarga jamlagan materiallar, konstruksiyalar, buyumlar, transport xarajatlari kalkulyatsiyasining birlik qiymatlari asosida tuziladi.

Smeta hujjatlarini ishlab chiqish uchun boshlang‘ich nuqta bo‘lib qurilishning mahalliy shart-sharoitlarini belgilovchi ma’lumotlar xizmat kiladi. Ular quyidagilardan iborat:

-mahalliy materiallar karerlar, yordamchi korxonalar va qurilishning tayanch omborxonalari, eng yaqin temir yo‘l stansiyalari, pristallar, qurilish maydonigacha bo‘lgan masofalar ko‘rsatilgan avtomobil yo‘llari to‘g‘risida ma’lumotlar beruvchi avtomobil yo‘li qurilishi mo‘ljallanayotgan rayon haqidagi ma’lumotlar majmui (situatsion reja);

-mahalliy qurilish materiallari olinadigan joylar to‘g‘risida ma’lumotnoma;

-fondlashtirilgan (chetdan keltiriladigan) materiallarning olinish manbalari to‘g‘risida buyurtmachining ma’lumotnomasi;

-avtomobil yo‘llarining texnik holati ko‘rsatilgan holda tuzilgan, avtomobil transporti bilan qurilish yuklari tashish masofalarining o‘lchanishi to‘g‘risida dalolatnoma;

-suv, elektr energiya, bug‘, siqilgan havo va boshqalarni qanday olinishi to‘g‘risida ma’lumotnoma.

Avtomobil yo‘llari, ko‘prik va boshqa yo‘l inshootlari qurilishining smeta bahosini aniqlash uchun ikki bosqichli loyihalashtirishda, kapital mablag‘larni rejalashtirish va qurilishni moliyaviy ta’minlashning asosi bo‘lgan, qurilish bahosining umumlashma smetasi hisob-kitobi tuzib chiqilishi kerak. Uni avtomobil yo‘lining alohida konstruktiv elementlarini tiklashning smeta qiymatlarini harakterlovchi ob’ekt va lokal smetalar asosida ishlab chiqiladi: yo‘l polotnosi, yo‘l qoplamasi, sun’iy inshootlar, yo‘llarni jihozlash, yo‘l va avtotransport xizmatining bino va inshootlari va hokazo.

Yo‘l polotnosi va qoplamasiga lokal smetalar qurilish me’yorlari va qoidalarida tasdiqlangan, rayonning yagona birlik qiymatlari asosida ishlab chiqiladi. Qolgan lokal smetalar esa odatda qurilish qiymatining yiriklashtirilgan ko‘rsatgichlari asosida tuzib chiqiladi. Rayon yagona birlik qiymatlari (ERER) dagi narxlarni mahalliy sharoitga bog‘lash kerak bo‘ladi, shu sababli yo‘l qoplamasi uchun qo‘shimcha ravishda yagona narxlarning mahalliy qurilish sharoitiga bog‘lagan ravishda materiallar narxi va bu materiallar bo‘yicha transport xarajatlari kalkulyatsiya qilib chiqilgan yagona narxlari katalogi tuzib chiqiladi.

Yo‘l qoplamasi uchun smeta hujjatlarini ishlab chiqarish tartibi quyidagicha: rayon yagona birlik qiymatlari (ERER) dan tegishli yagona birlik qiymatlari tanlanadi; yagona birlik qiymatlar bo‘yicha zaruriy mahalliy materiallar ro‘yxati tuzib chiqiladi; shu materiallar uchun tegishli transport xarajatlari kalkulyatsiyasi va franko qurilish maydoni smeta qiymatlari kalkulyatsiyasi tuziladi; undan so‘ng yagona birlik qiymatlari katalogi ishlab chiqiladi. Lokal smetalarda (yo‘l qoplamasi va yo‘l polotnosi) alohida-alohida to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar, ustama xarajatlar va rejalashtiriladigan jamlanmalar hisoblab chiqiladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar tegishli birlik qiymatlarini loyihalashtirilayotgan ish hajmiga ko‘paytirib, ustama xarajatlar belgilangan me’yorlar bo‘yicha to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlardan foiz hisobida, rejalashtiriladigan jamlanmalar smeta sohasidan (to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar va ustama xarajatlar yig‘indisidan) foiz hisobida aniqlanadi.

Yo‘l qoplamasiga tuzilgan lokal smetada ish haqiga, qurilish mashinalari va mexanizmlarini tasarruf etishga bo‘ladigan xarajatlar, mehnat sarfining normativ ko‘rsatkichlari va qurilish-montaj ishlarida band bo‘lgan ishchilarning ish haqlari ajratib ko‘rsatiladi.

Rayon yagona birlik qiymatlari (ERER) asosida lokal smetalarni tuzishda, tegishli ko‘taruvchi koeffitsientlar amal qiladigan joylarda, ish haqi bo‘yicha bo‘ladigan qo‘shimcha xarajatlarni hisobga olish kerak bo‘ladi. Bu koeffitsientlar bo‘yicha ishchilarning asosiy ish haqlariga va qurilish mashinalariga xizmat ko‘rsatuvchi ishchilarning ish haqlariga qo‘shimchalar hisoblanadi.

Yo‘lning boshqa konstruktiv elementlariga lokal smetalar o‘z tarkibiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar, ustama xarajatlar va rejaviy jamlanmalarni lokal hududiy qurilish qiymatining yiriklashtirilgan ko‘rsatkichlari (UPSS) bo‘yicha hisoblanadi. qurilish qiymatining yiriklashtirilgan ko‘rsatkichi (UPSS) ni ish hajmiga ko‘paytirib, smetalar bo‘yicha xarajatlarning umumiy miqdorini aniqlash mumkin.

Avtomobil yo‘llari qurilishining lokal smetalar asosida tuzilgan umumlashgan smeta hisob-kitobi 12 qismdan iborat bo‘ladi:

  1. qism. qurilish hududini tayyorlash.
  2. qism. Yo‘l polotnosi.
  3. qism. Sun’iy inshootlar.
  4. qism. Yo‘l qoplamasi.
  5. qism. Aloqani yo‘lga qo‘yish.
  6. qism. Yo‘l va avtotransport xizmatlariga binolar va inshootlar.
  7. qism. Yo‘l jihozlari va vositalari. Chorrahalar va yondashib qo‘shilishlar.
  8. qism. Shaharlarga, rayon markazlariga, temir yo‘l stansiyalariga kirib-chiqish yo‘llari.
  9. qism. Vaqtinchalik binolar va inshootlar.
  10. qism. Boshqa turdagi ishlar va xarajatlar.
  11. qism. Texnik nazorat. qurilayotgan yo‘l direksiyasini ta’minlab turishga xarajatlar.
  12. qism. Loyiha va izlanish ishlari.

Boshlanishdagi 8 ta qism yo‘lning konstruktiv elementlari bo‘yicha ish turlariga mos keladi.

IX qism vaqtinchalik binolar va inshootlar bo‘yicha smeta xarajatlarini aniqlaydi (umumlashma smeta hisob-kitobining boshlang‘ich sakkizta bobidagi qurilish-montaj ishlari bo‘yicha smeta xarajatlaridan foiz hisobida). X qism boshqa turdagi xarajatlarni o‘z ichiga oladi, shu jumladan, qish oylarida ishlarni bajarish, ko‘chma elektrostansiyalar elektr energiyasidan foydalanish, foydalanuvchi materiallarni avtomobil yo‘llarida qo‘shimcha qayta tashish, ishlarning muhim bir joyda emasligi uchun to‘lanadigan qo‘shimcha to‘lovlar bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar. Ularning miqdori ham normativlarga muvofiq ravishda qurilish-montaj ishlarining yig‘indisidan foiz hisobiga aniqlanadi. XI qism belgilangan limitlar bo‘yicha hisoblanadigan texnik nazoratga smeta xarajatlarini ifodalaydi. XII qism loyiha-izlanish ishlarining smeta qiymatini aniqlaydi, ularning miqdori qurilish uchun loyiha-izlanish ishlariga smetalar tuzish tartibi haqidagi instruksiya muvofiq hisoblanadi.

Qurilish qiymatining umumlashma smeta hisob-kitobida, miqdori tarmoqqa oshiriladigan rayonga loyihalashtirishning bosqichligiga bog‘liq bo‘lgan, ko‘zda tutilmagan ishlar va xarajatlar uchun rezerv mablag‘lar nazoratda tutiladi.

Mablag‘lar rezervi qurilish me’yorlari va qoidalari (ShNQ) bo‘yicha belgilangan me’yorlar bo‘yicha aniqlanadi, Avtomobil yo‘llari loyihasini ishlab chiqishda uning miqdori umumiy smeta qiymatidan 5 foiz miqdorida, ishchi hujjatlarida 1,5 foiz miqdorida, bir bosqichli loyihalashtirishda ishchi loyihada 3 foiz miqdorida belgilangan.

Rezerv ishlarini bajarish usullarining o‘zgarishi loyihada ko‘zda tutilgan mashinalar, konstruksiyalarning almashishi, loyihada hisobga olinmagan texnologiya o‘zgarishidan kelib chiqqan qo‘shimcha qurilish-montaj ishlari, hajmi-planirovka yechimlarini qayta ko‘rib chiqishlar natijasida paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha xarajatlarni qoplashga xizmat qiladi.

Avtomobil yo‘llarni qurish uchun zaruriy kapital mablag‘lar miqdori umumiy smeta xarajatlardan qaytariladigan summalarni (ko‘zda tutilmagan xarajatlarni hisobga olgan holda) ayrib tashlash yo‘li bilan hisoblanadi. qaytariluvchi summalar umumlashma smeta hisob-kitobi jamining so‘nggida keltiriladi.

qaytariluvchi smetalarga quyidagilar kiradi.

-vaqtinchalik bino va inshootlarni buzish qiymati;

-buzilgan binolardan olingan materiallar va konstruksiyalar qiymati;

-yo‘lakay qazib olish tartibidan qo‘lga kiritilgan va so‘ngra realizatsiya qilingan materiallar qiymati (tosh, yog‘och materiallar, foydali qazilmalar va hokazo)

Tasdiqlanadigan loyiha (ishchi loyiha) tarkibidagi smeta hujjatlariga yozma izoh ilova qilinadi, unda smeta hisob-kitoblarini bajarish uslubi, hududiy rayon, tarif poyasi, ustama xarajatlar miqdori, rejalashtirilgan jamlanmalar va smeta hujjatlarini ishlab chiqishda hisobga olingan har xil alohida shart-sharoitlar haqida ma’lumotlar beriladi.

Avtomobil yo‘llarini ta’mirlashga loyiha-smeta hujjatlari ishlab chiqarishning ba’zi bir o‘ziga xos hususiyatlari bor. Uning tarkibida butun yo‘lning va alohida bo‘laklarining ta’mirlashga muhtojligini texnik jihatdan zarurligini, iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligini, ta’mirlash galma-galligini, texnik-iqtisodiy asoslash ishlab chiqiladi. Yo‘l va uning bo‘laklari bo‘yicha harakat perspektiv intensivligi, tegishli texnik kategoriyasi, kesishuvi va kelib qo‘shiluvchi yo‘llardagi perspektiv harakat intensivliklari belgilab olinadi; transport tugunlari yechimi turlari tavsiya etilib, aholi punktlarini aylanib o‘tishning maqsadga muvofiqligi aniqlanadi, kapital mablag‘larning samaradorligini hisoblab chiqiladi.

Avtomobil yo‘llarini ta’mirlashga loyiha-smeta hujjatlari odatda bir bosqichda ishlab chiqiladi, ya’ni ishchi loyiha.

Avtomobil yo‘lini ta’mirlashning hujjatlari tarkibiga quyidagilar kiradi; yo‘lni ta’mirlash qiymatining umumlash smetasi hisob-kitobi, ta’mirlovchi kompleks tarkibiga kiruvchi alohida inshootlar va binolar bo‘yicha ob’ekt smetalar, boshqa turdagi alohida ishlar va xarajatlar bo‘yicha smeta hisob-kitoblari, ShNQ me’yorlari va YeRER to‘plamlarida ko‘zda tutilmagan alohida ish turlari va xarajatlarning birlik qiymati mahalliy shart-sharoitlar bilan bog‘langan materiallar, buyumlar va yarimfabrikatlar qiymatlarining kalkulyatsiyasi.

Yo‘lni ta’mirlash qiymatining umumlashma smetasi hisob-kitobini tasdiqlangunga qadar ish bajaruvchi tashkilotlarning roziligi olinadi. Umumdavlat ahamiyatiga ega bo‘lgan yo‘llarni ta’mirlash uchun tuzilgan loyiha- smeta hujjatlari, ta’mirlashning smeta qiymatiga qarab, yo‘l boshqarmalari, PRSO, “O‘zbekiston avtomobil yo‘llari qo‘mitasi tomonidan tasdiqlanadi, mahalliy yo‘llar uchun esa mahalliy hokimiyatlar tomonidan tasdiqlanadi.

 

Qurilish smeta qiymatining me’yoriy bazasi

 

Qurilishda narxlarning shakllanishi jarayoni Davlat tomonidan smeta bo‘yicha mehnat  yo‘l - qurilish mashinalarining ish vaqti, qurilish materiallari, buyumlar, konstruksiyalar yarimfabrikatlar sarfini majburiy me’yorlash, qurilish ishchilari ish haqlarini hisoblashga yagona ta’rif tuzilishini qo‘llash, qurilish materiallari. buyumlar, yarimfabrikatlarga yagona ulgurji narxlarning belgilash, qurilish mashinalaridan foydalanishning smeta narxlarining belgilash, yagona transport tariflari va elektr energiyaga tariflarini o‘rnatish yo‘li bilan nazorat qilinadi va tartibga solinadi.

Smeta me’yorlari - bu bir birlik qurilish ish hajmi inshootning konstruktiv elementiga to‘g‘ri keladigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlarining (qurilish materiallari, mehnat va ish haqi, qurilish mashinalarining ish vaqti) alohida elementlari miqdorining natural ko‘rinishidagi ifodasidir.

To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar elementlari bo‘yicha natural smeta me’yorlari va qiymat (narx) ko‘rsatgichlari majmui smeta normativlari tizimini hosil qiladi.

Qo‘llaniladigan barcha smeta me’yorlari qurilish tarmoqlari, vazifasi, ish turlari va yiriklashganlik darajasi bo‘yicha turlarga ajratiladi.

Qurilish tarmoqlari bo‘yicha smeta me’yorlari fuqaro, sanoat, transport va boshqa qurilish turlari bo‘yicha differensiyalanadi.

Vazifasiga ko‘ra ishlarning smeta qiymatini aniqlash uchun xizmat qiluvchi va boshqa ishlar va xarajatlar miqdorini hisoblash uchun kerak bo‘ladigan normativlarga ajratiladi.

Yiriklashganlik darajasi bo‘yicha me’yorlar elementlar bo‘yicha, ya’ni alohida ish turlari yiriklashtirilgan (konstruktiv elementlar va bino hamda inshootlarning yirik o‘lchagichlari) me’yorlarga diferensiyallanadi.

Avtomobil yo‘llari, ko‘priklar va boshqa yo‘l inshootlarining smeta qiymatini aniqlash uchun qo‘llaniladigan asosiy me’yorlar quyidagilardan iborat:

  1. Yiriklashtirilgan smeta me’yorlari (USN) yagona rayon birlik qiymatlari (ERER) ni tuzish uchun foydalaniladigan qurilish konstruksiyalari va ishlari uchun element smeta me’yorlari (ESN) qurilish smeta qiymati hisob-kitobining to‘g‘riligi qo‘llaniladigan smeta me’yorlari va narxlarining ishonchliligi va realligi bo‘yicha aniqlanadi. Smeta normativlarini ishlab chiqarish, ishlab chiqarish me’yorlari –qurilish, montaj va qurilish – ta’mirlash ishlarining yagona me’yorlari va narxlari (ENiR), qurilishni tashkil etishning tejamli va taraqqiyparvar loyiha yechimlariga asoslanadi.

Resurslar xarajatining smeta me’yorlari, operativ-ishlab chiqarishni rejalashtirishi va me’yorlashtirishda foydalaniladigan ishlab chiqarish me’yorlari (ENiR)dan shu bilan farq qiladiki, ular ma’lum bir yiriklashtirilgan ishlar majmuiga, o‘rtacha texnologiya ishlarini bajarishning o‘rtacha uslubiyoti, smeta me’yorlari ishlab chiqarilayotgan paytdagi texnika taraqqiyotining tavsiyasini hisobga olgan holda belgilanadi.

Elementlar bo‘yicha smeta me’yorlarining barcha yo‘nalishlarida 16 mingdan ortiq me’yorlari jamlangan.

Har bir smeta me’yori norma, paragraf, konstruktiv element yoki ish turining nomi, me’yor aniqlashgan elementining o‘lchov birligi, me’yorida hisobga olingan qurilish jarayoni va ishlar tarkibi hamda son ko‘rsatgichlariga ega bo‘lgan jadvaldan tashkil topgan. Element smeta me’yorining nomeri ikki qismdan tashkil topgan: birinchi qism – to‘plam No ikkinchi qism me’yorining to‘plamdagi tartib raqami. Element smeta me’yorlari qurilish ishlab chiqarishning tarmoq bo‘yicha o‘rtacha texnologik darajasini aks ettirganligi sababli, loyiha bo‘yicha ishlarni bajarishning o‘ziga xos shart-sharoitlari qurilish me’yorlari va qoidalari (ShNQ) ning tegishli to‘plamlarida keltirilgan to‘g‘rilash koeffitsentlari yordamida hisobga olinadi.

  1. Yagona rayon birlik qiymatlari (ERER) bino va inshootlar qurilishining smeta qiymatining aniqlash, smeta qiymatining yiriklashtirilgan normativlarini, bino va inshootlar qurilishi preyskurantlarini ishlab chiqish va bajarilgan ishlar uchun hisoblashishga xizmat qiladi.

Yagona rayon birlik qiymatlari (ERER) turli qurilish ishlarini bajarishga bo‘ladigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlarni harakterlab, qurilish konstruksiyalari va ishlari uchun element smeta me’yorlari, materiallar, buyumlar va konstruksiyalar uchun o‘rtacha rayon narxlari, qurilish mashinalari tasarruf etishning smeta baholari asosida tuzilgan.

Yagona rayon birlik qiymatlari (ERER) ning har bir yo‘nalishi texnik qismdan va konstruksiyalar yoki ishlarning qabul qilingan birligiga to‘g‘ri keladigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ifoda etgan (xarajatlar) birlik qiymatlari jadvalidan iborat.

Yagona rayon birlik qiymatlari (ERER) dan foydalanish qoidalari, qurilish konstruksiyalari va ishlariga yagona rayon birlik qiymatlarini qo‘llash bo‘yicha ko‘rsatmalarda keltirilgan.

Barcha qiymatlar (rossenkalar) uch guruh bo‘yicha diferensiya qilingan: barcha turdagi xarajatlar hisobga olingan qiymatlar (rossenkalar) (masalan, yer ishlari uchun);

Detal va konstruksiyalarni montaj qilish qiymatlari, bunda o‘rnatiladigan konstruksiya va detallarning qiymatlari hisobga olinmagan, chunki ular tegishli smetalarda hisob-kitob qilingan (masalan, detal va konstruksiyalarni montaj qilinishi narxini aniqlashda);

Mahalliy qurilish materiallarning narxlari hisobga olinmagan holda, faqat bu materiallarning qabul qilingan ishlar o‘lchamiga sarfi miqdorini ko‘rsatuvchi qiymatlar. Bu guruh qiymatlari yo‘l qoplamasining barcha qatlamlari qiymatini aniqlash uchun qo‘llaniladi. Avtomobil yo‘llari qurilishi qiymatini aniqlashda bu qiymatlar mahalliy shart-sharoitlarga «bog‘lanishi» kerak.

  1. Qurilish mashinalaridan foydalanish bo‘yicha smeta narxlari to‘plami, mashina va mexanizmlarning turlari va tiplari bo‘yicha ishlab chiqarilgan bo‘lib, qurilish mashinasi ishining 1-mashina/soati uchun smeta narxlaridan tashkil topgan. Bir mashina/soat ishlashning qiymatida quyidagi normativ xarajatlar hisobga olingan: birdaniga bo‘ladigan xarajatlar (mashinani yetkazib kelish, ko‘chirish, montaj va demontaj qilish), yillik xarajatlar (mashinalarni 1 soat ishiga to‘g‘ri keladigan to‘liq ta’mirlash va tiklashga amortizatsiya), joriy xarajatlar (mashinalarni boshqaruvchi, ularga texnik xizmat ko‘rsatuvchi, joriy ta’mirlovchi, yoyilgan smeta uskunalarini tiklovchi va ta’mirlovchi xodimlarni ta’minlab turishga, energoresurslarga, yordamchi materiallariga, mexanizatsiya boshqarmasining ustama xarajatlarini qoplashga bo‘ladigan harjatlar).
  2. Materiallar, buyumlar va konstruksiyalarga o‘rtacha rayon narxlari to‘plami materiallar, buyumlar va konstruksiyalarning smeta qiymatlarini aniqlash qoidalaridan iborat bo‘lib, quyidagi qismlardan iborat:
    1. qurilish materiallari.
    2. qurilish konstruksiyalari va detallari.
    3. Sanitar-texnik ishlari uchun materiallar va buyumlar.
    4. Mahalliy materiallar.
    5. Montaj va maxsus qurilish ishlari uchun materiallar, buyumlar va konstruksiyalar.

Chetdan keltirilgan materiallar qiymati qurilishda narx shakllanishi sharoitlari bo‘yicha taqsimlab chiqilgan, hududiy rayonlar bo‘yicha to‘plamning I- qismiga asosan aniqlanadi. Qurilish materiallari, konstruksiyalari va detallarining o‘rtacha rayon narxlari materiallarni, buyumlarni, konstruksiyalarni qurilishning ob’ektoldi omborxonasigacha yetkazib kelish bilan bog‘liq bo‘lgan barcha xarajatlarni hisobga oladi.

To‘plamning 5-qismdagi ma’lumotlar, mahalliy materiallar, buyumlar va konstruksiyalarning smeta narxlarini hisoblash va yagona rayon birlik qiymatlari (ERER) ni mahalliy sharoitga bog‘lash uchun xizmat qiladi.

  1. Qurilish-montaj ishlarini qish mavsumida bajarilganda bo‘ladigan qo‘shimcha xarajatlarni aniqlash qoidalari.
  2. Vaqtinchalik bino va inshootlar qurilishi uchun smeta me’yorlarini ishlab chiqish va qo‘llash qoidalari.
  3. Qurilish qiymatining yiriklashtirilgan ko‘rsatgichlar (UPSS) umumfoydalanish avtomobil yo‘llari qiymatini aniqlashga mo‘ljallangan bo‘lib, o‘z tarkibiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar, ustama xarajatlar va rejaviy jamg‘armalarni oladi. Qurilish-montaj ishlarining qiymat ko‘rsatkichlari YeRER ning bazis sifatida qabul qilingan birinchi hududiy rayoni uchun hisoblab chiqilgan. Qurilish qiymatining yiriklashtirilgan ko‘rsatkichlari (UPSS) dan boshqa rayonlarda foydalanilganda to‘g‘rilash koeffitsientlari qo‘llanilishi kerak.

Yo‘l qurilishida har bir konkret davrida qo‘llaniladigan smeta normativlari:

-amal qilib turgan rejalashtirish uslublari va yo‘l xo‘jaligi faoliyatiga baho berishning narxlar shakllanishi tizimi bilan bog‘lashi;

-yo‘l ob’ektlarining smeta qiymatlari qurilishda qo‘llanilayotgan sanoat mahsulotlariga nisbatan amalda bo‘lgan narxlar, yuklarni tashishga va elektr energiyaga bo‘lgan tariflarning aks etishini ta’minlashi;

-yo‘l qurilishi samaradorligini oshirishga, moddiy-texnika va mehnat resurslarini tejamligi smeta me’yorlari va narxlarning rag‘batlantiruvchi rolining oshishini ta’minlashi;

-smeta hisob-kitoblarining ishonchligi ortib borgani holda, smeta hujjatlarining tuzishni soddalashtirishga imkon yaratilishi kerak.

 

 

 

Yagona rayon birlik qiymatlari (ERER)ni mahalliy shart-sharoitlarga bog‘lash(moslash)

 

Mahalliy qurilish materiallaridan foydalanishni ko‘zda tutuvchi, qurilish konstruksiyalari va ishlari yagona rayon birlik qiymatlari (ERER), faqat qurilishning mahalliy shart-sharoitlariga bog‘langandan keyingina qo‘llaniladi.

Bog‘lash smeta qiymatining to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlarini baholashda hisobga olinmagan mahalliy materiallar, buyumlar va konstruksiyalarning franko qurilish maydoni tomonidan avvaldan kalkulyatsiya qilingan smeta narxlari asosidagi smeta qiymatini qo‘shish orqali amalga oshiriladi. Qurilishning mahalliy sharoitlarga bog‘langan yagona rayon birlik qiymatlari asosida vazirliklar va idoralar birlik qiymatlarning quyidagi turlardagi kataloglarini tuzadilar:

-sanoat - qurilish zonalari va alohida qishloq qurilishi rayonlari bo‘yicha maxsuslashmagan qurilish uchun umumtarmoq baholar katalogi;

-ixtisoslashgan qurilish, shu jumladan liniyaviy qurilish uchun idoralarga qarashli kataloglar;

-yirik qurilish uchun, aerodromlarning uchish - qo‘nish polasalari va avtomobil yo‘llarini qurish uchun ularning smeta qiymatidan qat’iy nazar qurilishni ta’minlovchi yo‘llarga, xo‘jaliklar ichidagi, qurilish hududidagi aholi yashash punktlaridagi korxonalarga 3 km gacha bo‘lgan kirib-chiqish yo‘llari bundan mustasno.

Qurilish baholari qurilish shart-sharoitlarini qoplashda materiallarning smeta qiymatlari yordamchi jadval bo‘yicha hisoblanadi. Yagona rayon birlik qiymatlari (ERER)ni tuzishda ko‘zda tutilmagan materiallar jadvalning «Qiymatlashda hisobga olinmagan material resurslar» grafasida ko‘rsatilgan bo‘lib, u yerda bu materiallarning nomlari, texnik harakteristikasi va sarflanish me’yorlari keltiriladi. Ularning smeta qiymatlari bir birlik materialning smeta narxini uning sarflanish me’yoriga ko‘paytirib va yagona rayon birlik qiymatini ishlab chiqarishda hisobga olingan materiallarning smeta qiymatlariga qo‘shib topiladi.

Yagona rayon birlik qiymatlari (ERER) asosida smetalar tuzishda (qurilishning mahalliy sharoitlariga bog‘langan) qo‘shimcha ravishda quyidagilar hisoblanadi:

-lokal smetalarda – oshiruvchi rayon koeffitsientlari qo‘llanilishi sababli ishchilar ish haqining ortishi;

-avtomobil yo‘llari qurilish qiymatining umumlashma smeta hisob – kitobida – elektr energiya va siqilgan havoga bo‘ladigan xarajatlardagi farq, agar qurilish ular bilan YeRERda qabul qilingan narxlardan boshqa narxlarda ta’minlansa, olib kelinadigan materiallarni tashishda bo‘ladigan xarajatlardagi farq, agar ularning tashilish masofasi YeRERda qabul qilinganiga nisbatan o‘zgargan bo‘lsa, qo‘shimcha xarajatlar, agar qurilish ishlari qish mavsumida olib borilsa va boshqalar.

 

 

 

Smeta hisob-kitoblarida materiallar, buyumlar va yarimfabrikatlarning smeta qiymatlarini aniqlash

 

YeRERni mahalliy qurilish sharoitlariga (moslashda) bog‘lashda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlarning hisob-kitobida materiallar, buyumlar, yarimfabrikatlar fronka - qurilish maydoni narxlari bo‘yicha hisobga olinadi, uning tarkibi yetkazib beruvchining ulgurji narxi, ta’minot va sotish bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlarning ustama haqlari, materiallari, omborxona xarajatlaridan tashkil topadi.

Ulgurji sotish narxlari davlat tomonidan franko turlari bo‘yicha belgilangan. Franko turi ulgurji narxlarda hisobga olingan transport xarajatlari tarkibini aniqlaydi.

Mahalliy materiallarning ulgurji sotilish narxlari ShNQ tegishli to‘plami bo‘yicha aniqlanib, franko turlari bo‘yicha harakterlanadi, masalan jo‘natish stansiyasi franko-vagoni, ishlab chiqaruvchi korxona hududi transport vositalari frankosi va material turi hamda hudud (Respublika) ga bog‘liq ravishda boshqalar qum, sheben, shag‘al, tosh uchun ulgurji narxlar jo‘natish stansiyasi franko vagonlarida, asfalt-beton qorishmalari uchun esa - transport vositasi frankosida belgilangan. Ruda bo‘lmagan barcha tabiiy materiallarga, asfalt-beton va asfaltbetum sanoati mahsulotlariga ulgurji narxlar beshta hududiy poyas bo‘yicha, beton qorishma, beton buyumlari uchun o‘n ikkita hududiy poyas bo‘yicha diferensiyalangan.

Qurilish sharoitida tayyorlanadigan yarimfabrikatlar (agar ShNQda ularga ulgurji narxlar belgilanmagan bo‘lsa)ning ulgurji narxi ularni tayyorlash uchun zarur bo‘lgan resurslar sarfini kalkulyatsiya qilish orqali aniqlanadi. Bunda mehnat, ish haqi, materiallar ishi element smeta me’yorlari bo‘yicha bir birlik materiallarning smeta narxi asfalt-beton, sement-beton zavodining  ob’ekt oldi ombor-fronka narxi bo‘yicha, mashinalarni ishlatilishining smeta narxlari ShNQ bo‘yicha aniqlanadi.

Ta’minlash-sotish tashkilotlarining ustamalari faqat tashib keltiriladigan materiallar bo‘yicha ularning ulgurji narxlari tarkibiga kirmagan holatlarda hisobga olinadi. Tranzit ustamalar ishlab chiqaruvchi zavoddan qurilish ob’ektiga, oraliq omborlarni chetlab, o‘tib ta’minot fondlariga muvofiq yetkazib beriladigan materiallar uchun belgilangan.

Transport xarajatlari franko turi, ulgurji narxlar va qurilish loyihasida qabul qilingan transport xizmati sxemasiga muvofiq aniqlanadi.

Smeta hisob-kitoblarida transport xarajatlari ShNQ ning qurilish uchun yuklarni tashish smeta narxlari to‘plamining I-qismi temir yo‘llarda va avtomobillarda tashish va II-qismi daryo transportida tashish bo‘yicha aniqlanadi.

Smeta hujjatlarida barcha transport xarajatlari kalkulyatsiya tuzish orqali hisoblanadi. Temir yo‘llarda tashish bahosi tarkibiga yuklash-tushirish ishlariga, harakatlanuvchi qismni yetkazib berish va tozalash hamda tashish haqi kiradi. Tashish haqi yukning tarif kvalifikatsiyasi (tarif sxemasining) va tarif masofasiga ko‘ra aniqlanadi. Avtomobillarda tashish haqi yuklash-tushirishga, xarajatlar va tashish haqidan tashkil topadi. Tashish haqi yukning sinfi (klass) poyas koeffitsenti orqali harakterlanuvchi yukni tashish hududi va yukni tashish masofasiga bog‘liq. Alohida holatlarda ShNQ da keltirilgan tarif haqiga oshiruvchi koeffitsentlar qo‘llaniladi, masalan, o‘zi ag‘dargich avtomobillarda 15 km dan ortiq masofaga yuk tashilganda tuproq yo‘llardan foydalanilganda va hokazo.

Omborxona xarajatlari - yo‘l xo‘jaligi omborxonalarini yaroqli holda ushlab turishga, materiallarni qabul qilish va chiqarishni hujjatlashtirishga, yuklarni yo‘llarda va omborxonada yo‘qotishlari va ishdan chiqishlariga bo‘ladigan xarajatlarda belgilanadi. Bu xarajatlarning miqdori materiallarning ob’ekt oldi ombor-franko qiymatidan 2 foiz miqdorida qabul qilinadi.

Materiallar, buyumlar va konstruksiyalarning smeta qiymatlari smeta hisob-kitoblarida kalkulyatsiya tuzish yo‘li bilan aniqlanadi.

ShNQ da keltirilgan tashib keltiriladigan materiallarning o‘rtacha rayon smeta narxlari materiallar, buyumlar va konstruksiyalarni qurilishning ob’ektoldi omborxonasigacha yetkazib kelish bilan bog‘liq bo‘lgan barcha xarajatlarni o‘z ichga oladi: ulgurji narxlar, ta’minot va sotish bilan shug‘ullanuvchi tashkilot ustamasi, taraga xarajatlar, taxlash va rekvizitlar, transport  va yuklash-tushirish xarajatlari va omborxona xarajatlari. Bu materiallarning smeta narxlari temir yo‘l stansiyalari, portlar, pristanlardan 30 km radiusda bo‘lgan qurilishlar uchun majburiydir, po‘lat konstruksiyalar uchun esa 10 km radiusda.

 

Shartnomaviy narxlar

 

Yo‘l xo‘jaligida va kapital qurilishda yo‘l - qurilish va ta’mirlash ishlarini pudrat usulida bajarishda iqtisodiy boshqaruv uslubining muhim tayanchlaridan biri bo‘lgan shartnomaviy narxlariga o‘tilgan.

Shartnomaviy narxlar – bu amaldagi normativ hujjatlarga muvofiq, buyurtmachi va pudratchi tomonidan, bosh loyihachi tashkilot va yordamchi pudratchi tashkilotlar ishtirokida binolar, inshootlar, korxonalar, ishga tushiriluvchi komplekslarni qurish uchun aniqlangan narxdir.

Shartnomaviy narxlarga o‘tishdan ko‘zda tutilgan maqsad - qurilishni normativ muddatlarda amalga oshirish, qurilayotgan ob’ektlarning texnikaviy saviyasini ko‘tarish, yo‘l-qurilishi mahsulotining resurstalabligini va uning qiymatini kamaytirishdan iborat. Shartnomaviy narxlarning asosiy hususiyati shundaki - ular narxlar shakllanishining eng muhim ikki tamoyili - umummajburiy smeta me’yorlari va baholari qo‘llanilishiga asoslangan, markazlashgan smeta me’yorlashtirish tamoyili va konkret ob’ektda qurilish-montaj ishlarini bajarishning real shart-sharoitlarini har tomonlama hisobga olish tamoyillarini birlashtirish asosida yaratiladi. Shartnomaviy narxning asosida qurilish-montaj ishlarining smeta qiymati yotadi. Undan tashqari uning tarkibiga pudratchi faoliyatiga tegishli bo‘lgan boshqa xarajatlarning va qurilish ob’ektining umumlashma smeta hisob-kitobida hisobga olinadigan, pudratchi qurilish tashkiloti faoliyatiga tegishli ko‘zda tutilmagan ishlar va xarajatlar rezervining bir qismi qo‘shiladi.

Konkret ish turi yoki konstruktiv element uchun shartnomaviy narxni quyidagi formula yordamida hisoblash mumkin:

 

Sdog=Ssmr+Ppr+Rg

 

Bu yerda:

Ssmr-limitlangan xarajatlar, shu jumladan, vaqtinchalik binolar va inshootlarga, ShNQ me’yorlarida hisobga olinadigan, qurilishni tashkillashtirish loyihasida ko‘zda tutilgan smeta me’yorlaridan ortiq, ishlarni qish mavsumida bajarilganda bo‘ladigan qo‘shimcha xarajatlar, ko‘chib yuruvchi elektrostansiyalar elektr energiyasidan foydalanilganda elektr energiyaga bo‘ladigan xarajatlardagi farq, tashib keltiriladigan materiallarni transportirovka qilish qiymatining farqi, yuklash-tushirish ishlariga qo‘shimcha xarajatlar va boshqalar hisobga olingan holda aniqlangan ob’ekt smetasi bo‘yicha qurilish-montaj ishlarining smeta qiymati;

Ppr-buyurtmachi tomonidan kompensatsiya qilinadigan, qurilish-montaj ishlari tarkibiga kirmaydigan boshqa ishlar va xarajatlar; shu jumladan:

Mehnatga haq to‘lashning akkord tizimini qo‘llash bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar; ko‘chib yuruvchi qurilish-montaj tashkilotlari ishlovchilariga qo‘shimcha to‘lovlar; qo‘shimcha ta’tillar berish bilan uzoq muddat hizmatlari uchun to‘lanadigan haq bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar; tashkiliy ravishda ishchilarni ishga olish bilan bog‘liq xarajatlar; pudratchi tashkilot ishlovchilarini boshqa qurilishlarga komandirovka qilishga bo‘ladigan xarajatlar.

Loyihada ko‘zda tutilgan ilmiy tekshirish va tajribalarga xarajatlar; qurilish-montaj ishlarini vaxta uslubida bajarish uchun qo‘shimcha to‘lov.

Ba’zi materiallarning ulgurji va chegaraviy narxlari orasidagi farqlar. Undan tashqari boshqa ishlar va xarajatlar tarkibiga ishlarni yuqori su’ratlarda olib borish va qurishni yangidan o‘zlashtirilayotgan rayonlarda olib borish bilan bog‘liq bo‘lgan pudratchining qo‘shimcha xarajatlari ham kiritiladi.

Rp-umumlashma smeta qiymatining hisob-kitoblarida hisobga olingan ko‘zda tutilmagan ishlar va xarajatlar uchun belgilangan umumiy rezerv mablag‘larning bir qismi; bundan buyurtmachi tomonidan yetkazib beriladigan materiallar, buyumlar va konstruksiyalar qiymatiga to‘g‘ri keladigan summa mustasno.

Shartnomaviy narxlar tarkibiga smetada aniqlangan, lekin pudratchi faoliyatiga tegishli bo‘lmagan xarajatlar kiritilmaydi: yer maydoni ajratilishini rasmiylashtirish xarajatlari; inshoot o‘qlarini belgilab chiqish, yangi yerlarni o‘zlashtirish xarajatlarini qoplash, egallab turilgan yerlar uchun kompensatsiya, bino va inshootlarni buzish, ob’ektlarni o‘z vaqtida yoki muddatidan oldin ishga tushirilishini mukofotlash bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar; avtorlik texnik nazoratiga xarajatlar, loyiha va izlanish ishlari qiymati.

Ko‘zda tutilmagan ishlar va xarajatlar uchun rezervning bir qismini shartnomaviy narxlarga kiritish rezervning funksional vazifasi bilan bog‘liq bo‘lib, u pudratchi tashkilotning ishlarini bajarish uslubining o‘zgarishi, smetada ko‘zda tutilgan katta xarajatlar talab qiluvchi qurilish mashinalari va mexanizmlaridan foydalanish oqibatida yuzaga keladigan qo‘shimcha xarajatlarini qoplashga yo‘naltiriladi.

Shartnomaviy narxlarga rezerv mablag‘lar bir qismini kiritishning iqtisodiy ma’nosini ob’ektlarni o‘z vaqtida ishga tushirishga topshirilishiga erishish uchun mavjud rezervlardan foydalanishda qurilish tashkilotining manevrligini ta’minlash, iqtisodiy mustaqillikni kengaytirish va o‘z faoliyatining natijalari uchun iqtisodiy javobgarlikni oshirishdan iborat.

Rezervning bu qismi loyihaning ishchi hujjatlarini ishlab chiqish bosqichida o‘zgartirishlar kiritilishi, qurilish jarayonida ilgari ishchi xizmatlar va smetalarda hisobga olinmagan ishlar aniqlanishi sababli smeta qiymatlariga aniqliklar kiritilishi tufayli pudratchi tashkilotning qo‘shimcha xarajatlarini qoplashga xizmat qiladi. Ko‘zda tutilmagan ishlar va xarajatlar rezervi avval boshda aniqlangan smeta qiymatining stabilligini ta’minlash, ilmiy-texnika taraqqiyotining rivojlanishi va u erishgan natijalarni ishlab chiqarishga joriy etilishi bilan bog‘liq bo‘lgan, iqtisodiy jihatdan asoslangan xarajatlarni qoplashga yo‘naltirilgan iqtisodiy dastgohdir.

Shartnomaviy narxlar pudrat shartnomalari tuzish uchun hamda, bajarilgan ishlar, pudratchi tomonidan qilingan, loyiha-smeta hujjatlarida, texnik iqtisodiy asoslash va texnik - iqtisodiy hisob-kitoblarda ko‘zda tutilgan xarajatlar uchun hisob - kitoblarga asosdir. Qurilish-montaj ishlarining hajmi va tarkibida o‘zgarish sodir bo‘lmasa, shartnomaviy narxlar butun qurilish davri mobaynida o‘zgarmasligi lozim.

Loyiha yechimlarini takomillashtirish natijasida ob’ektning ishchi hujjatlar smetalarida aniqlangan smeta qiymati bilan shartnomaviy narxlar farqidan tejam hosil bo‘lishi mumkin. Bu tejamning 25 foizi davlat byudjetiga yo‘naltiriladi. Tejamning qolgan qismi (75 foizi) bosh pudratchi tomonidan qurilish, montaj va loyihachi tashkilotlarga har birining qurilish bahosini kamaytirishga qo‘shgan hissasini hisobga olgan holda taqsimlab beriladi. Pudratchi qurilish tashkilotlari tejamdan olingan ushbu mablag‘ni iqtisodiy rag‘batlantirish fondlariga yo‘naltiradilar.

Agar ishlarning haqiqiy qiymati va xarajatlar shartnomaviy narxdan ortib ketsa, narxlar qayta tasdiqlanmaydi, qo‘shimcha xarajatlar esa bajaruvchi tashkilotlar ishlab chiqarish xo‘jalik faoliyatlari natijalariga o‘tadi.

Shartnomaviy narxlarni loyihaning umumlashma smeta hisob-kitoblari asosida (loyihalashtirishning birinchi bosqichi) yoki amaldagi smeta me’yorlari va narxlar tizimiga qat’iyan rioya qilingan holda ishlab chiqilgan texnik-iqtisodiy asoslash yoki texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar (loyihalashtirishdan avvalgi bosqich) asosida aniqlanadi.

Shartnomaviy shartlarni muvofiqlashtirishga asos bo‘luvchi loyiha-smeta hujjatlari majburiy ravishda davlat ekspertizasidan o‘tkazilishi va ekspertiza natijasiga muvofiq ravishda to‘g‘rilanib chiqilishi kerak. Umumlashma smeta hisob-kitobiga loyiha tashkiloti tomonidan tuzilgan qurilish tarkibiga kiruvchi barcha ob’ektlar bo‘yicha, hamda butun qurilish bo‘yicha shartnomaviy narxlar vedomostlari ilova etilishi kerak. Bu vedomost buyurtmachi va loyiha tashkilotining shartnomaviy narxlar darajasi bo‘yicha taklifi bo‘ladi (uzil-kesil). Qat’iy shartnomaviy narxlar buyurmachi, pudratchi va loyiha tashkilotlari o‘rtasidagi kelishuv asosida aniqlanadi.

Agar loyiha yechimlarini takomillashtirish bo‘yicha takliflar pudratchi tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilsa va joriy qilinsa, shartnomaviy narxlar kamaytirilmaydi.

Smeta hujjatlarini ekspertiza qilish va tasdiqlash

 

Belgilangan tartibga muvofiq inshootning smeta qiymatiga bog‘liq ravishda loyiha-smeta hujjatlari ekspertizadan o‘tkaziladi.

Ekspertiza vaqtida quyidagilar tekshiriladi:

-qurilishning maqsadga muvofiqligi va texnik - iqtisodiy jihatdan asoslanganligi;

-qabul qilingan texnik yechimlar va qurilish muddatining qurilish me’yorlari va qoidalari (ShNQ)ning amaldagi me’yorlariga muvofiqligi;

-amaldagi smeta me’yorlari va narxlarga muvofiq ravishda, smeta hujjatlari ishlab chiqilishining va qurilish smeta qiymati aniqlanishining to‘g‘riligi.

Ekspertiza natijalari bo‘yicha aniqlashtirib chiqilgan loyiha-smeta hujjatlari, shartnomaviy narxlar loyihasi bilan birgalikda bosh pudratchi qurilish tashkilotiga muvofiqlashtirish uchun taqdim etadi. Shartnomaviy narxlarni muvofiqlashtirish uchun pudratchiga loyiha-smeta hujjatlari taqdim etilgan kundan boshlab 45 kunlik muxlat belgilangan.

Bosh pudratchi belgilangan tartibda yordamchi pudratchi qurilish-montaj tashkilotlari ishtirokida loyiha-smeta hujjatlari va shartnomaviy narxlar loyihasini ko‘rib chiqishni tashkillashtiradi. Ko‘rib chiqish natijasida umuman loyiha bo‘yicha va qurilish tarkibiga kiruvchi har bir ob’ekt bo‘yicha tegishli hisob-kitoblar va normativ hujjatlarga asoslangan mulohazalar tayyorlanishi kerak. Mulohazalar buyurtmachiga jo‘natiladi.

Buyurtmachi bosh loyihachi tashkilot ishtirokida bosh pudratchining mulohazalarini ko‘rib chiqadi va 10 kunlik muxlat ichida barcha mulohazalar bo‘yicha xulosa tayyorlanadi. Shartnomaviy narxlar bo‘yicha mulohazalar alohida ko‘rib chiqiladi. Barcha ob’ektlar va umumqurilish bo‘yicha shartnomaviy narxlar kelishilgandan keyin bosh loyihachi tashkilot shartnomaviy narxlar vedomostini to‘g‘rilab chiqadi va qurilishning to‘liq smeta qiymatini aniqlaydi. Bu qiymat qurilishning tasdiqlangan bahosi bo‘ladi.

Bosh pudratchi bilan shartnomaviy narxlarni muvofiqlashtirish bir vaqtning o‘zida qurilish qiymatining umumlashma smeta hisob-kitobini ham muvofiqlashtirish sanaladi.

Shartnomaviy narxlar muvofiqlashtirilib bo‘lgandan so‘ng loyihani tasdiqlash uchun tegishli instansiyaga taqdim etish mumkin.

Loyihachi tashkilotlar buyurtmachining topshirig‘i bo‘yicha ishlab chiqilgan loyihani tasdiqlovchi instansiyalarda himoya qiladilar. Ishlab chiqilgan loyiha-smeta hujjatlarining to‘liq komplekti loyiha buyurtmachisida va loyiha tashkilotida saqlanadi. Asosiy loyiha materiallari: (umumiy yozma izoh, bosh reja, qiymatning umumlashma smeta hisob-kitobi, shartnomaviy narxlar vedomosti, birlik qiymatlar katalogi) nomerlangan bo‘lishi, tegishli muhr bilan tasdiqlangan va qo‘l qo‘yilgan bo‘lib, tasdiqlanishi to‘g‘risi yozuvi va tasdiqlanish sanasiga ega bo‘lishi kerak. Loyiha-smeta hujjatini tasdiqlanganligi to‘g‘risidagi hujjat davlat yagona ish yuritish tizimiga muvofiq keladigan buyruq, qaror yoki farmoyish bo‘lishi mumkin. Shunday qilib, yo‘l xo‘jaligida amal qilayotgan narx shakllanish tizimi iqtisodiyotning ekstensiv rivojlanish sharoitida yuzaga keldi. Buning natijasida yo‘l qurilish mahsulotining narxi yo‘l ta’mirlash qurilish ishlab chiqarishning iqtisodiyotga, iqtisodiy richag sifatida yetarlicha ta’sir o‘tkaza olmaydi. Narxlarda nafaqat smeta narxlari shakllanishining yangi tamoyillari o‘z aksini topishi, balki yo‘l tarmog‘i va uning mahsulotining is’temolchisi-hudud iqtisodiy mexanizmining faoliyat ko‘rsatishi xususiyatlari ham aks etishi kerak.

Smeta narxlari shakllanishini takomillashtirish quyidagilarga yo‘naltirilishi kerak:

-yo‘l va yo‘l inshootlarini qurish va ta’mirlashning barcha xarajatlarida nafaqat yo‘l tarmog‘ining, balki yo‘l mahsuloti iste’molchilarining ham iqtisodiy manfaatlari chambarchas o‘zaro bog‘lanishi kerak;

-loyihalashtirish va qurilish jarayonida smeta qiymatlarining asoslanmagan holda ortishiga to‘siq qo‘yilishi kerak;

-narxlarning va narx shakllanishi mexanizmining qurilish muddatlarini qisqartirish va resurslarni tejash borasidagi rolini kuchaytirish kerak.

 

 Yo‘l ishlarida foyda va rentabellik

 

Yo‘l qurilish tashkilotlari faoliyatining yakuniy iqtisodiy natijasini belgilovchi eng muhim ko‘rsatkich foyda hisoblanadi (ta’mirlash - qurilish ishlab chiqarishi bo‘yicha esa tejam).

Korxonalar (birlashmalar) foydasidan olinadigan soliq davlat byudjeti daromadining eng muhim manbalaridan biri bo‘lganligi sababli, foyda miqdorini oshirish iqtisodiyot rivojlanishining eng muhim shartlaridan biri sanaladi.

Yo‘l qurilish tashkilotining oladigan foydasi, uning balansida bo‘lgan barcha bo‘limlar, yordamchi korxonalar va xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar olgan foydalarning yig‘indisidan iborat bo‘ladi:

-qurilish mahsulotini realizatsiyasidan olinadigan foyda (yirik qurilish-montaj ishlari komplekslarini va tugallanmagan qurilish ob’ektlarini buyurtmachiga topshirishdan olinadigan foyda) Pr

-yordamchi ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarning mahsulotlari va xizmatlarini hamda moddiy boyliklarni chekka tashkilotlarga realizatsiya qilinishidan olinadigan foyda, Pr;

-realizatsiyadan tashqari rejalashtirilgan daromadlar Dvr va xarajatlarning Rvr umumiy yig‘indisi. U holda yo‘l tashkilotining balans bo‘yicha oladigan foydasi:

 

Yo‘l qurilish tashkiloti oladigan foydaning asosiy qismi (90-95foiz) qurilish-montaj ishlarini topshirilishidan hosil bo‘lib, bajarilgan ishlarning smeta qiymatlari bilan haqiqiy tannarx o‘rtasidagi farqga tegishli kompensatsiyalarni qo‘shib hisoblanadi.

Foydaning umumiy miqdori bajariladigan ishlarning strukturasiga, qurilish tashkiloti faoliyatining masshtabiga va boshqa bir qator omillarga bog‘liq bo‘lib, bu turli tashkilotlar faoliyatlarini taqqoslashni istisno qiladi. Shu sababli rejaviy va tahliliy hisob-kitoblarni amalga oshirish paytida korxona ishlab chiqarish xo‘jalik faoliyatining samaradorligini bildiruvchi ko‘rsatkich-rentabellik aniqlanadi. Rentabellik – balans bo‘yicha olingan davr mobaynida yo‘l qurilish tashkilotining o‘z kuchi bilan bajarilgan qurilish-montaj ishlarining smeta qiymatiga nisbatidan iborat.

Pudratchi qurilish tashkilotlarida foyda miqdorini orttirishning bosh manbasi, qurilish-montaj ishlari tannarxini pasaytirish hisoblanadi. Undan tashqari, balans bo‘yicha olingan foyda tarkibiga noasosiy xo‘jalik faoliyatidan olinadigan foyda ham kiradi. Ular qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin:

-yordamchi ishlab chiqarish mahsulotlarini chetga realizatsiya qilish;

-noishlab chiqarish xarajatlari va yo‘qotishlarni qisqartirish;

-tegishli holatlarda jarimalar, pensiyalar va tovon pullarini undirib olish;

-ortiqcha moddiy boyliklarni realizatsiya qilish va hokazolar.

To‘liq xo‘jalik hisobi va o‘z-o‘zini moliyaviy ta’minlashga o‘tgan korxonalar foyda hisobiga iqtisodiy rag‘batlantirish fondlarini shakllantiradilar hamda xo‘jalik boshqaruvining yuqori tashkilotlari va davlat bilan o‘zaro iqtisodiy aloqalar tizimini amalga oshiradilar. Olingan foyda (daromad)ni  taqsimlanishida quyidagi ketma-ketlik ko‘zda tutiladi:

-ishlab chiqarish fondlari, tabiiy va mehnat resurslari uchun to‘lovlar;

-qisqa muddatli bank kreditlari uchun foizlar to‘lash;

-davlat (mahalliy) byudjetiga ajratmalar;

-yuqori tashkilotning ishlab chiqarishni, fanni, texnikani rivojlantirish markazlashgan fondini tashkil etish uchun ajratmalar va rezervlar.

Ko‘rsatilgan to‘lovlar va ajratmalardan qutilgandan so‘ng tashkilot va korxonalar ixtiyorida qoladigan qoldiq foyda (daromad) tasdiqlangan normativlar bo‘yicha quyidagi maqsadlarga yo‘naltiriladi:

-ishlab chiqarish va ijtimoiy rivojlanish fondiga;

-moddiy rag‘batlantirish fondiga (xo‘jalik hisobining foydani normativlar asosida taqsimlashga asoslangan ko‘rinishini qo‘llovchi tashkilotlar va korxonalarda).

Bir qator yo‘l xo‘jaligi tashkilotlari to‘liq xo‘jalik hisobi va o‘z-o‘zini moliyaviy ta’minlashga o‘tishda iqtisodiy rag‘batlantirish fondlarini shakllantirish manbai sifatida rejada ko‘zda tutilgan avtomobil yo‘llarini qurish va ta’mirlashda erishilgan tejamdan foydalanib, uning taqsimlanishi tartibi yuqorida bayon etilgan taqsimlanish bilan bir xildir.

Daromadni normativ bo‘yicha taqsimlanishiga asoslangan xo‘jalik hisobini qo‘llovchi tashkilot va korxonalarda jamoaning xo‘jalik hisobi bo‘yicha olgan daromadidan ishlab chiqarish va ijtimoiy rivojlanish fondi hosil etilgan so‘nggi qolgan qoldig‘i hisobidan mehnatga haq to‘lash yagona fondi shakllantiriladi.

 

Avtomobil yo‘llarini qurish va ta’mirlashda ishlar tannarxini pasaytirishning asosiy yo‘nalishlari

 

Avtomobil yo‘llarini qurish va ta’mirlash qiymatini pasaytirish rejalashtirish, loyihalashtirish, qurilish materiallari ishlab chiqarish va qurilish-montaj ishlarini yaxshiroq bajarish hisobiga erishiladi.

Smeta qiymatini pasaytirishga quyidagilar hisobiga erishiladi:

-rejalashtirish bosqichida - qurilishning ishlab chiqarish bazasini hudud bo‘yicha ratsional joylashtirish va ishlab chiqarish quvvatlarini optimal belgilab olish, ishlab chiqarishni konsentratsiyalashtirish, ishlab chiqarishning bo‘limlarini bir maromda ishlashini ta’minlash;

-loyihalashtirishda - hajmiy-rejaviy va konstruktiv jihatdan eng maqsadga muvofiq yechimlarni tanlash.

Avtomobil yo‘llarini qurish va ta’mirlash ishlarining tannarxini pasaytirishni ta’minlovchilar:

-rejalashtiruvchi organlar - qurilishni ratsional joylashtirish va konsentratsiyalashtirish; qurilish ob’ektlarini ratsional tanlash; qurilishning muddatlari va moliyalashtirishni yillar bo‘yicha optimal taqsimlanishini belgilash orqali;

-yo‘l quruvchi va yo‘l ta’mirlovchi tashkilotlar – samaraliroq ishlab chiqarish faoliyati hisobiga ishlarning tannarxini pasaytirish orqali amalga oshiradilar.

Qurilish-montaj ishlari tannarxini rejalashtirishning asosiy vazifalari ishlar tannarxini pasaytirishning mavjud bo‘lgan real imkoniyatlarini izlab topish, yo‘l qurilish va ta’mirlash qurilish tashkilotlariga tannarxni pasaytirish bo‘yicha to‘g‘ri topshiriqlarni to‘g‘ri belgilash va bu topshiriqlarni bajarishning konkret yo‘llarini aniqlashdan iborat.

Tannarxni pasaytirish bo‘yicha topshiriqlar foyda rejasiga muvofiq ravishda bevosita qurilish tashkilotlari tomonidan ishlab chiqiladi. Tannarxni pasaytirish bo‘yicha topshiriqlarning real bo‘lishligi va imkoniyat darajasidan past bo‘lmasligi uchun uni qurilish tashkilotiga rejalashtirilgan yil uchun belgilangan boshqa topshiriqlar, ishga tushiriladagan qurilish ob’ektlari, ishlari hajmi va mehnat unumdorligini ko‘tarish bo‘yicha qo‘yilgan topshiriqlar bilan o‘zaro muvofiqlashtirish kerak.

Avtomobil yo‘llarini qurish va ta’mirlash tannarxini pasaytirishga quyidagi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha tashkiliy-texnikaviy tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish hisobiga erishiladi:

-taraqqiyparvar mehnat vositalari va predmetlarini ishlab chiqarishga joriy etish;

-yo‘llar va yo‘l inshootlari qurilishi va ta’mirlash texnologik tizimlarini takomillashtirish;

-moddiy va mehnat resurslari sarfini qisqartiruvchi rezervlarni izlab topish va joriy etish;

-ishlab chiqarish bo‘limlari, xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar va butun tashkilot faoliyatini optimal rejalashtirish va boshqarishning ilg‘or uslublari va tizimlarini joriy qilish;

-mehnatni tashkil etishning taraqqiyparvar usullarini joriy etish;

-iqtisodiy ishlarning uslublari va shakllarini takomillashtirish.

Tannarxni rejalashtirish to‘g‘ridan-to‘g‘ri kalkulyatsiya qilish va omillar bo‘yicha uslublarida amalga oshiriladi.

Xarajatlarni kalkulyatsiya qilish rejada ko‘zda tutilgan materiallar sarfi, mehnat va qurilish mashinalarining mashina smena sarfining ishlab chiqarish me’yorlari va bu resurslar uchun reja hisob-kitob narxlari asosida amalga oshiriladi.

Bunda o‘tkazilishi ko‘zda tutilgan tashkiliy-texnikaviy tadbirlar natijasida erishiladigan bu uslubning amaliy hisob-kitoblarda qo‘llanilishi ishlab chiqilgan yiriklashtirilgan me’yorlar va asoslangan reja hisob-kitob narxlarining yo‘qligi sababli chegaralangan.

Tashkiliy-texnikaviy tadbirlarni amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan iqtisodiy omillar ta’siri natijasida tannarxning reja darajasini belgilovchi (bazis yilida erishilganiga nisbatan), tannarxni omillar bo‘yicha rejalashtirish uslubi keng qo‘llanilishi o‘z ifodasini topdi.

YQMSNQ va YSL boshqarmasi boshlig‘i                                                A.Boylarov

YQMSNQ va YSL boshqarmasi boshlig‘i o‘rinbosari                           R.Botirov

 

Галерея

САВОЛ БЕРИШ